MAITE
KHUA ALO PIAN DAN LEH A LUAH HMASA TUTE
Kum 1720 - 1730 inkar vel khan Lusei(Mizo) ho ten Ṭiau lui an rawn kan thla a. Chumi hma chuan Thlang lo tla hmasa ho an lo awm tawh a, chung zinga hnam pakhat chu Hmarh ho hi an ni.(Hman lai chuan hmarh an ti). Chung hmar hnam ho chu Biate leh a bul vel ah khian hun engemawti chhung chu an khawsa kual phawt a, chumi hnu ah ho khat chu Lalmanganu ho in Maite ah hian an lo chhuk thla ta zel a ni. Hengho sulhnu hi tun thlengin hmuh theih tur ala awm hlawm a ni. Chhawrtui kawng Mubu tlangah te an lungphun te la awmin, Mualkhangah te an lungrem te pawh hmuh tur ala awm bawk. Milupuk ah hian Darbu engemaw zat leh ruhro te an phum thu sawi a ni bawk. Tuna Tahhlawh khamko ah hian, tlangvalho ten Ṭhihna te an tat(nawt) thin a, nula te Ṭhihna an nawh saknaah chuan engemawte an hlawh ṭhin a ni ang, tun thleng hian “Tahhlawhko” tih hming alo put phah ta a ni.
Tichuan Maite lo luah hmasatu Hmar hnam chikhat ‘Maite’ hnam ho hming chawi chuan, chu hmun chu Maite khua tih alo ni ta a ni. Tin a lamrik dan ah hian, sawi dan a in anglo a, sawi dan ṭhenkhat ah chuan ‘Laiking’ tih a ‘Lai’ kan lam ang hian “Mai” tih tur a ni an ti a, ṭhenkhat chuan ‘Maitai’ tih a ‘Mai’ kan lam ang hian lam tur a ni an ti ve thung. (Ṭobul - K.Zawla) Hetih hunlai a khua an lo din tan na hi, tuna Maite khaw dai lawk a Hmunhlui ah hian a nih hmel.
Tin, ‘Lalmanganu lawm rawih’ tia kan hriat lar viau pawh hi hetiang hian sawi a ni. Lalmanganu Lal lai hun ah hian, hlawh leh buhchhun te pawh an la neilo a, Lalmanganu te hian Lo zau pui mai an nei a. A khua ami te chu a lo a feh turin hnatlang in a duh hun hun ah a tir mai ṭhin a, Lalmanganu hian hetiang a a khuate a feh pui hian ṭhahnem a ngai thei em em mai a, chawfak chawlh pawh a neihpui ngai lova, an hmabakah fangra chiah puam hi a vawrh darh vak mai ṭhin a, an thlawh paha a hmu leh tawng remchang a piangin an ei mai a, hmalai pawh chawl lovin an bung nileng zak mai ṭhin a, ni a rei thei ṭhin hle a ni awm e. Heta tang hian ‘Lalmanganu lawm rawih’ tih hi a lo chhuah phah ta a ni.
Sawidan dang lehah chuan - Lalmanganu hi thil chik tak leh thil tihchhin ching tak a ni awm e. Ni rei leh rei lohte pawh kawt laiah a dawhkilh vit burin, a hlim aṭangin ni rei ni leh rei loh nite a chinchhiah ṭhin a, a chhinchhiah aṭanga ni rei ber niin lawm pawh a ruai ṭhin. Tin, hetih lai hian ‘Lawm” an ti ngai lova, ‘Hlawh’ tih tur an ti. Lalmanganu hlawh rawih tih zawk tur an tih thlat pek chu!
Maitea an awm lai hi hriat chian fak a ni lova, kum 1680-1720 lai vel hi a ni mai thei, Lusei ho aia Mizoram hi an lo luah hmasak zawk avangin. Tichuan hun rei tak tual an lo chaina hmun leh lungmuang taka zan mu an lo chin ve ṭhinna hmun Maite chu, Kawlphetha leh Motor-te lutin, In leh lo chang kang tak tak te la awmin, Luihnar ramah Pu Engawia’n Buh phur 600 a la nei ngei ang tih hre phak lo leh, Mizoramah chuan Buh leh bal a intodelh ber khua leh ruih hlo awm lohna khaw thinghlim a la ni ang tih hre phak lo leh ngaihtuah hauh lovin kir leh zai rel tawh lo turin an liam san leh ta a ni. Hemi hun laia Maite khua an chhuahsan dawn hian; Darbu, Ṭhi, leh an ro thil te chu ken zui zel a remchan loh avangin Milupuk ah hian an phum a, chumi hnu ah Milupuk chhung chu meipui in an ur chim ta vak mai nia sawi a ni.
MAITE KHUA LUAH VAWI 2-NA
A hun a kum te hriat chian loh mah nise Lalnu Rolianpuii hian Maite khua hi a awp ve ngei a ni tih a hriat theih bawk. Tun a Schoool awmna mual leh Field lai vel hi an awmna hmun chu a ni awm e. In pawh 150 an tling ni a sawi a ni. Kan sawitak School leh a vel veng hming ah pawh hian ‘Vengulh’ an ti. Rolianpuii hi Lal Vanhnuailiana Sailo Lal hmingthang leh Lal ropui nupui a ni a, an fapa pawh Lalburha Vanchengpui Lal kha a ni. Vanhnuailiana thih hnu ah Chhawrtui awpin, Maite ram ah te hian a duh hun hun ah a kai mai ṭhin a, mi an la tlem em a vangin ram ah an la thawl hle a. Khaw hlun leh nghet deuh te chu nei bawk mahse reilote an awmna (Inbawkna) te an nei fo thin a, Maite ram pawh hi chutiang anga an awmna chu a ni.
Lalnu Rolianpuii Lal hun lai hian, Mizoram pum a milar leh hmingthang, “Mithianghlim Thangbawnga” chu Maite khua ah hian alo piang a ni. Ṭawngṭai dam thei ti a hriat lar, Pathian pasalṭha, Kum 18 chhunga ringlomi aṭanga ringtu a siama chung ho hming 4431 lai latu leh Paithar khua ah Kum 1933 February atanga 1934 April chhung a, a mah pantu mikhual 3008 lai ṭawngṭaisak leh tihdamna chang a awmte leh Khawrihnim Lalnu Saikungi, kum li ngawt mai chhung pumna leh Dr. Thuama fapa Kum 5 mi a dul veilam a bawk leh khawsik, Doctor tam tak beidawnna te pawh lo ṭawngṭai damtu ‘Pathian mithianghlim Tirhkoh Thangbawnga’ chu Kum 1870 khan Maite khua ah hian alo piang a ni.
MAITE KHUA LUAH VAWI- 3 NA
Chhim leh Hmar a Mizo Lal hun lai khan, Pukzing Lal Lalthangvunga chu, tan lam neilo ‘Tualdawih’ in a awm a. Chhim lam chuan an ngai thiamlo hle mai a, an lam tang ah an duh vang a ni ngei ang. Chhim khua Pukzing aṭang chuan Hmar lam Chhawrtui Lal Rolianpuii fanu Darkungi chu nupui ah a nei a, an hawng lam chu Chhim lam Lal Tlungbuta chuan ‘Mo lawi ka lo theh dawn’ a ti a. Silai hlo a khuate a den tir tlut tlut mai a, chumi chu Lalburha’n alo hriatin ‘Mo chu keiman ka hruai ang e’ ati a , a hruai ta a. Kalkawng ah chuan, Tlungbuta leh a hote chuan Silai nen anlo chang thup mai a, Lalburha chuan hma a hruai a, Tlungbuta hnen ah chuan ‘Tlungbut kawng min lo kian rawh’ a ti a. Tlungbuta chuan kap mai ngam ta lovin kawng alo kian ta zawk a. Heta Tlungbuta tum dan chuan, Mo hruai lo haw lam chu lo kah a lo thah vak mai a tum a ni. Amaherawh chu Lalburha hi a hlau a, a kap ta lo mai chauh a ni.
Lalthangvunga hi a vanduai ve hrim hrim nge a mo hruai hlan chuan a khua chu hmelma ten an lo bei a, khua chu an lo hal sak vek mai a. Mo hruai a hlim taka an kal lai a, a khua kang vap mai a lo chan tak avang chuan, han awmzui reng na chi a ni ta silo; an vakvai chu a ni ta der mai a. Tichuan, mi ṭhenkhat chuan hla ah phuah zui in hetiang hian
Lal ka hmu – Lal vak vai ka
hmu
Pukzing tlang ah Lal vakvai
ka hmu ti in. (He hla thu hi Lal Savunga
phuah ni a sawi a ni bawk)
Tichuan, Chhawrtui lama a pi zawn Lal
Rolianpuii bel turin a kir leh ta ngawt
mai ani. Rolianpuii chuan fapa Lalburha a nei a, tlang hnih (khaw hnih) thut a
tum a, Chhhawrtui aṭangin Hmunṭha khaw hnuai Khawhreng ah khua a zuk din leh a,
tah chuan Lal ah awmin a makpa Lalthangvunga
nen chuan an ṭhut ta ani. In tam tawk tak an chhuah pui a, Lalburha
chuan Chhawrtui tlang a chang ta ani. Ram ruakte a la zauvin mihring an la
thawl bawk a, Lalthangvungate pitu chu Hualtuahte awm chang an nei bawk
Kum 1889-ah vai lian lo lut chu an awm hlen ta a. Chuta Bawrhsapte chuan Mizo lalte chu remna siampui turin an ko thin a, Rolianpuii pawhko vein a mah a tar tawh avangin a kal thei ṭhin love, a fapa Lalburha chu a aiawh a kal tur a ni a, mahse an lo man mia a hlauh avangin a aiah a makpa Lalthangvunga chu a kaltir ṭhin ta zawk a. Hetia Lalthangvunga bawrhsap dawr ṭhin a nih avangin bawrhsapte chuan an lo hmelhriat ta viau a. Khawhreng lal ni turin Rolianpuii aia lal turin an lo ti ta mai a, chuta ṭang chuan Lalthangvunga leh a pi chu an intithiam ta mang lova. Hetih lai hian Rolianpuii hi a tar tawh emai a, rei dam ta lovin a lo thi ve ta mai a. Lalthangvunga chuan api ruang chu a zan a zanin in thahnem tham tak nen Chhawrtui leh Puilo inkar bunghmunah indan tirin a zui chhuah tir ta rum rum mai a.’ Bunghmun helnuai’ an tih pawh hi hei hi a ni. A pi Rolianpuii hi ama khua ngeiah inphum se thaa a hriat avangin hetianga khua neih tir chuk chuk hi a ni awm e. Tichuan Lalthangvunga chu khawhreng lal nghet a lo ni ta a. Khawhreng aṭang chuan ram zau tak a awp ta a. Mihring an la tlemin ram a la thawl bawk a a chang leh Hualtuah bawkte khawhin a awm a, a chang leh Maiteahte a inbawk leh zawk chang a awm bawk. Baiakbawk tlang pawh hi khawhreng atanga a rawn in bawkna hmun a ni.
A kum chiah chu hriat ni lo mahse 1900-1910 vel thleng hi chuan Maiteah hian awmhmun a khuar ngei a ni tih a hriat theih. Hemi hun lai hian Tirhkoh Dokhama pawh 1903-ah Maiteah hian a khawsa a. Hetih lai hian tirhkoh hian zirtir hnate an thawk nghal bawk a. Dokhama pawh hi hetih lai a zirtirtu a ni. Mizoramah zirna school awmna hmasa berte zing ami a ni. Dokhama hi inhnialte a thiam hle a ni awm e. Vawikhat pawh lalpa Lalthangvunga chuan “Thu zawng zawng hi thlanrawkpa khuang chawi laia rem vek a ni, Ar pawh hi a khup khuangin an den avangin hnung lamah a poh ta ni”, a ti a. Dokhama pek chuan, “Den loh tawp kawlhawk khup pawh hnung lamah a poh” a lo ti vat mai a ni awm e. Vawikhat dang leh pawh Lalthangvunga vek chuan, “Thangfenpabawp hram hi a mak nawt nia, ngai ngun ula thil dang dang a rem thei zel mai nia- thangfen pa bawp, rulin a chuk, a englaiah, a malpuiah, a chuk na em, na lem vak lo, tih te, pawnfen thar pawp tih te pawh” a ti a. Dokhama vek chuan, “Ka han ngaih ngun ngial pawhin ‘Awk ngang’ zawng a ti lul lo mai” a lo ti leh vat mai a ni awm e. Lalpa pawh hi a tidangin a nuihte pawh a tiza thei ṭhin hle a ni awm e.
Kan sawi tawh angin, ram a la zauvin a la tha em em a. Khaw hmun atanga ei lakna a hlat deuh dawn chuan bawk khawhin an awm chilh mai ṭhin a ni. Maite a an awm chhung hi rei tak a ni loving tih a rin theih a ni. Tin Maite khaw chung lungpui chawlh hmuna lung pui pakhat ah hian milem ziak(ker) a awm a, chu chu Lalthangvungan a ram a nih zia chhinchhiahnan Dothanga cheng khat hlawahin a ziahtir a ni awm e. Kum 1910 lai vel khan Khawhrengah hian an insawn leh ta a ni.
MAITE
KHUA LUAH VAWI- 4NA
Lalthangvunga hian fapa pathum a nei a, chungte chu, Lalruta, Lalhlinga leh Laltawngate an ni. Lalruta hi a upa ber a ni a, Tleuah a indan tir a. Lalhlinga chu Hualtuah a indan tir a. A naupang ber Laltawnga erawh chu a pa ro khawm tuah a tang a ni.
Lalruta chu Tleuva a indan a khua a
han siam chuan sakei a tam hle mai a, sumhmuna arbawmte pawh a khai zel mai si
a, rei han awmna chiah a ngia ta lova. Baualphungah khua a han siam ta zawk a
ni. Chu tah chuan hun engemaw ti chen an awm a ni. Hetih lai hian lal a thiam
lo hle mai a. A khaw mipuite ko khawmin, chutah chuan hreipuite a vawr a,”A
tlak tlak vanduai” te a ti a ni awm e. A khuate pawhin a rukin an pemsan ta
deuh reng mai a. Khaw mi leh sa a nei tlem ta tial tial mai a. A mangang ta hle
mai a. A beidawng chuan Khawhrengah bawk chhuk leh a a pa fin leh mai a tum ta
a. Hetih hun lai hi kum 1912- 1914 inkar vel nia hriat a ni. Nimahsela a upaten
an remti lova. “Khawhrenga I chhuk thlak leh chuan nang chu nuam takin I la awm
thei anga, mahse lal I ni thei dawn lo a ni, I tu leh fate pawh minaran mai an
lo ni anga, buhchhun leh sa chhiah pawh in chang ve thei lovang. I tu leh fate
an lal zel I duh chuan I pa zuk fin loh a tha zawk ang” an ti a. Tichuan a upte
thurawn chu zawmin Maite ah hian an insawn ta zawk a ni. A khaw hmun chu tuna
Hall chin thlang lam hi a ni awm e. Khua pawh chu rei luah leh ta chuang lovin,
tuna Hmunhlui kan tih tlangah khuan kum 1916 vel khan an chhuk thla leh ta a.
Pu Chalbuanga(L) chuan “hemi tum hian ka pa in thawmmawl min put thlak tir ve
a, tawite ka pu ve a ni”, a ti.
Hemia an chhuk thlak hian Maite luah hmasatu hmar ho sulhnu- an lungremte leh ban hlui, thingrilte hmuh tur a la awm a ni. Mubu kawng leh O Bial kawng peng bul khu Hmar veng kawn an ti a, Hmar ho sulhnu a tam vang a ni. Hmunhluiah chuan rei tak an awm a. Kohhrante pawh mumal takin a ding tawh. School pawh a awm hman bawk a ni. Hetih hun lai hian rinhtute khaw hran hran amite nen an in tlawh tawn ṭhin a. A bikin Ṭawizo khuate nen phei chuan an intlawh tawn hle a ni. An inthlahnaah hian hla sain an lam fo thin a. Sialngeni phei chu a lam thiam leh uar pawl tak a ni a, a ni hi hming chher tu berah ṭangin, an lamna tual zawl chu- “Sialngeni lam tual an tih phah ta a, chu chu a ram pawhin hmingah a neih phah ta a, “Sialngenilammual” an tih phah ta a ni. Kum 1934 chho vel khan tuna Maite khaw hmunah hian an in sawn chho leh ta a ni.
Hei bakah hian khaw hmun dang an en leh a, Zo di hmun tlang vel khi khaw hmun atan tiin an han sam fai leh a, mahse heath hi chuan khua an han siam ta lo a ni. “Hmunsam tlang” tih a lo ni ta a ni. Tin, Khupa hmun tih pawh hi pawipa Mualkhupa an tih chuan khua ka siam dawn a ti a, in a han sa a, mahse tui tlan tur a harsa a, midangin an fin bawk lo nen, a ni pawhin khua a fin leh ta zawk a ni. Tun thlengin ”Khupahmun” an tih phah ta a ni. Kum 1914-a khawvel indopui pakhatna a lo chhuah hnu khan kum 1917 ah British sipaiah Mizo tlangval 2100 lai an lak zingah khan Maite tlangval Pu Thangzova, Pu Liandanga leh Pu Kawlha an telve a, France ram thlengin an kal ve a ni.
Hemia an chhuk thlak hian Maite luah hmasatu hmar ho sulhnu- an lungremte leh ban hlui, thingrilte hmuh tur a la awm a ni. Mubu kawng leh O Bial kawng peng bul khu Hmar veng kawn an ti a, Hmar ho sulhnu a tam vang a ni. Hmunhluiah chuan rei tak an awm a. Kohhrante pawh mumal takin a ding tawh. School pawh a awm hman bawk a ni. Hetih hun lai hian rinhtute khaw hran hran amite nen an in tlawh tawn ṭhin a. A bikin Ṭawizo khuate nen phei chuan an intlawh tawn hle a ni. An inthlahnaah hian hla sain an lam fo thin a. Sialngeni phei chu a lam thiam leh uar pawl tak a ni a, a ni hi hming chher tu berah ṭangin, an lamna tual zawl chu- “Sialngeni lam tual an tih phah ta a, chu chu a ram pawhin hmingah a neih phah ta a, “Sialngenilammual” an tih phah ta a ni. Kum 1934 chho vel khan tuna Maite khaw hmunah hian an in sawn chho leh ta a ni.
Hei bakah hian khaw hmun dang an en leh a, Zo di hmun tlang vel khi khaw hmun atan tiin an han sam fai leh a, mahse heath hi chuan khua an han siam ta lo a ni. “Hmunsam tlang” tih a lo ni ta a ni. Tin, Khupa hmun tih pawh hi pawipa Mualkhupa an tih chuan khua ka siam dawn a ti a, in a han sa a, mahse tui tlan tur a harsa a, midangin an fin bawk lo nen, a ni pawhin khua a fin leh ta zawk a ni. Tun thlengin ”Khupahmun” an tih phah ta a ni. Kum 1914-a khawvel indopui pakhatna a lo chhuah hnu khan kum 1917 ah British sipaiah Mizo tlangval 2100 lai an lak zingah khan Maite tlangval Pu Thangzova, Pu Liandanga leh Pu Kawlha an telve a, France ram thlengin an kal ve a ni.
Lalruta hi pa lian lam zah kai tak a ni a. A taima a, a khua leh tuite taima turin a fuih nasa hle a. Hna thawk lova in awmte hi an dam leh dam loh a zawt fo ṭhin a. Dam renga hna thawk lova in awmte hian amah hmuh an hlau ṭhin hle. Tin, Lalpa Lalruta hi Pathian thu awiah inpe hmasa zingah a tel a, Chu chuan Maite khua chu Khaw nuam a nih tir a. Khaw thenawm Rullam atang pawhin Pu Liandanga leh midang thahnem takin an rawn pem phah a. Khristian khua a nih avangin an rawn pan chhan a, khaw lian tak a lo nih phah ta a ni. Lalruta hian upa rorelpui tha tak tak a nei hlawm a. chungte chu: Thangzovate, Selbuangate, Ringphungate, Saithangvunga(F/o Pu Chalbuanga)te leh Zathiauvate an ni. Kum 1938-ah Lalruta fapa Laltula chu Bualphung hmunah a han indang leh a, amaherawhchu bawrhsapten hmun danga khua siam an phal tak loh avangin rei han awm lovin Maiteah a pa khua leh tuite a rawn fin leh ta a ni.
A RAM RITE
Maite
ram rite chung hengte hi an ni: Hmar chhak lamah Tuivawl luiah Puilo ram
riin khawchhak lamah Tuivawl zawh chhovin ramri lui zawh peng chhovin Uilung zo
tlang thlengin Chhawrtui a ri a. Chhim chhak lamah Uilung zo tlang sahmul
thenah Vanchengpui riin, Hruiawk lui
rawn zawh chhukin tuivawlah Rullam a ri a. Chhim lamah Tuivawl aṭanga
Zawngsih luizawh chhovin Tleutlangah Khawbel a ri a. Chhim thlang lamah Tleu
tlangdung ah pheiin Phaisen lui zaw chho lehin Lunghnute kawrah Ṭawitlang sang
thlengin Hmunṭha a ri a. Khaw thlang lamah Ṭawitlang sang aṭanga kawnpuiah
chhuakin Hualtu a ri leh a. Hmar thlang lamah kawnpui aṭanga Khuailui zawh
thlain, Sesih a pawh a, hmar lamah Sesih lui zawh thla zelin tuivawla chhuak
thlain Ṭawizo leh Mualpheng a ri a ni.
BAWM
ZAWN THU
Kum 1947 a lo nih chuan Mizoramah
thil chhiahchhiah tlak deuh mai a lo theng a. Chu chu Bawm zawn an ti a,
“Chanchin tha Dak” an ti bawk. Mizoram dung leh vang a chiah hneh hle a.
Maiteah pawh a lo thleng ve thuai a. Maite a lo luh dawn hian Ṭawizo khua aṭangin
a lo kal a. Bawm chu mipuiin rawn zawnin ramri, khuailui kamah Maite mipuiin an
lo hmuak ve thunga. Chutah chuan Ṭawizo khua amite nen chuan an inhlan ta a ni.
Bawm zawntute kha Mipui hmaah kalin, mipuite chuan zai chungin an zui ta a ni.
Chutiang zel chuan khua an thleng a ni. Bawm chu kohhran upa inah an thlen lawr
tir a. Upa Damsanga chuan Vawk a talh nghe nghe a ni. Bawm hi Khuaa a cham
chhung hian mi enge maw zatin nitin an awm ṭhin a ni. Tin, Bawm hi thingrem ang
hi a ni mai a. Pahnihin zawn theih turin a zawnna an siam a ni. Bawmah hian
Flag tar a ni a. Flagah chuan puan var a hmang ber. Pu Liandanga’n a fapa
Lalchhana kawr tura a tih puan var chu flag atan hian a pe nghe nghe. Bawmah
hian lehkhabute, thawmhnawte an dah zel a. Hengte hi khaw chhak lama mi harsate
ta tur a ni awm e. Bawm hi Maite a lo thlen hian pasarih a ni tawh a. Maiteah
hian pakhat an siam belh nghe nghe a ni. Ni 20 lai Maiteah hian a cham a ni.
Kal zel ngai a nih avangin Maite aṭang chuan Chhawrtui lamah an kalpui leh ta
a. Mipuite chuan an thlah leh ta a. Kalkawngah te chuan zai chung zelin an
kalpui a, an hla sak lar deuh te chu;
“Aw
tunah hian chanchin mak tak”
“Aw ka thlarau tho la”
“Gospel hma lamah a thang
zel”
“Isua hming an hril anga” tih
te a ni.
Tichuan Thulhtun kawng zawhin, Tuivawl kanin Kawnpui ramah kai pui a ni a. Kawnpuiah chuan chawlhpui niin, Kawnpui ram hian malsawmna mak tak mai a keng tel a, hemi aṭang a kawnpui ram lo atan a neih anih a piangin buh leh bal vurna(thar tamna) hmun ram alo chang ta zel mai ani.Hemi hmun ah hian Chhawrtui nen an in hlanin. Chhawrtui nena an inhlanna ah hian Pu Ropianga Chhawrtui khua a mi, tuna Keifang a awmta sawidan chuan, “Maite lam khan thinlung leh tih tak zet in Bawm kha an rawn zawna, an zaia a then an lama, a then an tap bawk” a ti. “Keini Chhawrtui ho chu fiamthu thawhin ṭawnghriat loh der nen Bawm kha kan tlan pui vawk vawk mai a, kha mi avang kha a niang kan tia buh seng a lo huna Maite nena ram inri deuh renga thlawhhma nei si kha, ruah leh rial leh thli a rawn thawk ta a, Maite lam buh chhe miah silo in keini Chhawrtui ho thlawhlai chu a rawn nuai ta vak maia. Buh nei tha tak te pawh chuan seng tur an nei ta manglo a, kan tam ta em em mai a ni. Bawm kan inhlana, fiamthu ang leka kei nin kan lo ngaih vang kha a ni ang, kha lo chu chuan lam tur a awm lo a ni” a ti. Kha tih laia hre phak hote sawidan in Bawm kha Pathian in mal a sawm a ni ang kha tih lai vel khan khawtlangah mi hnawksak an awm ngailoa, mitin an hlimin an in pawh em em a, an induhsak tawn em em a ni an ti.
POLITICS
LAM HAWI
Kum 1946 April ni 9 ah Zoram pum
huap political party thar MIZO UNION a lo ding a, chappui kang ang maiin Zoram
a tuam duai duai a ni ber, ram enkawl chung chang ah pawh thuk tak in an
inrawlh a ni. Kum 1947 August ni 15 ah India ram chuan independent a lo hmu ta
a. Mizoram chu India hnuaiah a lo awm ta bawk a, amaherawhchu. Zoram enkawltu
Bawrhsap chu Sap L.L.Peters a ni. Hetih lai hian motor kawng a la awmlo a,
mihring puak phur vek a la ni a, pu Petera hun lai hian puak phurh hi a hautak
thei hle a, mipui in an ning thei em em a ni. UNION hruaitu chuan Pu Petera hi
an mil vak loa, Pu Petera hian an hruaitu ṭhenkhat hi a man nghe nghe a,
chungte avang chuan mipui kal khawmin ‘Petera haw rawh se’ ti in an au rual
chiam maia, chu chu UNION NAWRH bul ṭanna a lo ni ta a, chu nawrh na chu
thingtlang ah a darh zau zeal, Sailo lal ho chungah an tuan ta deuh bera,
thubuai Lal hnenah an thlen duhlo a. Sachhiah te an pe duh hlawm ta lo a, Lal
kha bang se an ti ta em em mai a ni. Hetih lai khan Lal te kha ban an ni mai lo
a, an thuneihna thenkhat leh an hamthatna ‘lal fathang’(lal hnena buh chhun)
thin te kha tih tlem a ni ta zawk a ni.
Maite pawh UNION nawrh hian a chiah
hneh ve hle mai a, Sailo Lal hi bang se an tih hlawm avangin mipui chu
inthurual tak in MIZO UNION ah hian an awm hlawm a ni. Chuta an hruaitu deuh te
chu Pu Selbawia te, Pu Lalawma te ho an ni. Mipui kalkhawm in kawng te an zawh
a Lal ho tih elna hla sa in an lam mup mup mai a ni, hetih lai hian thil mak
ang reng tak chu kohhran thil pawimawh tak khuang te kha an hmang ve mai kha a
ni. Kohhran khan uina a nei chuang reng reng lo. Lal in leh upaho te in an ṭawngin
an sawi a, an huanpal te an thiah sakin, an luhka te pawh an ṭhiat hial bawk.
Hla an sak khum bak ah hian an au khum nasa ṭhin hle bawk. Heng thil a vang
hian sawrkar chuan a phusa deuh te chu pawisa te an chawitir a, mi ṭhenkhat chu
thil danga hrem pawh an awm bawk. Mi ṭhenkhat chu Rullam ah te thuneitu ten an
ko chho a an vaw hrep ani awm e. Kan sawi tawh angin Zoram pum huap ani a,
Maite khua ah lo pawh hian sawi tur ngaihnawm tak tak chu a awm ngei ang.
Tichuan, Union nawrh chuan Mizoram pumpuiah nghawng nasa tak a nei ta reng a, mipui beisei leh an nghahhlelh em em chu tihhlawhtlin a lo ni ta. Sawrkar chuan thuchhuah siamin mipui phurrit tamtak chu tihbi a lo ni ta a. Buh chhun lohte, Lal sachhiah pek lohte, Lal in sak lohte, Kuli tihtawpte leh Ramhual leh Zalen tihtawpte a lo ni ta a. Lal chuan rote chu la rel tho mahse an thuneihna tamtak tihtawpsak a lo nit a a ni. Kum 1949 aṭang chuan lo neih/ lo thlandan pawh tihdanglam hret a lo ni ta a. Ramhual leh Zalen hoten lo thlang hmasa tawh bik lovin lo number pawtin lo an thlang ve tat hung a ni. Kum 1949 ah Maite khuaa lo number pawh hmasak berna chu neih a ni a, hetah hian Lal chu an la ban loh avangin lo a la thlang hmasa ber a, a bak chu mipui vantlangin lo number an pawt ta a. Number pakhatna pawtchhuak hmasa bertu chu Pu Lengzinga a ni. Hun a lo kal zel, kum 1952-ah Mizoram chu Distric Council a hlankai a lo ni ta a, a lawmnate neih a ni. Maite khua pawhin Chhawrtui a mi Sial an han kai a, an talh nghe nghe a ni. Kum 1954 August 16 - ah Lal ban a ni a, Village Council in ro an rel ta a ni. Lalte hi an ban tak avangin sawrkarin pawisa zangna dawmna a pe a ni awm e. Tichuan, Maite khua pawh chu Village Council thlang tur chuan a inpuahchah ve nghal a. Party dang hian a la chiahbuai vak loh avangin Mizo Union chu tlingin khawtlang hruaihna chu an kutah a lo innghat pumhlum ta a ni. Chuta V.C. Member-te chu:
President : Selbawia
Vice President : Suakliana
Secretary : Thanghrima
Members : Lalawma, Lalruanga, Chalkhuma, Laiawrha te leh Lalchhawnate
an ni.
Heng khawtlang hruaitute hi kan sawi tak angin Mizo Union ami vek an ni a. Tin, hemi kum lo thlan pawh hian Lal kha lo an la thlan hmatir tho a, a dawtah V.C.P. leh Member ten mipui vantlanga number pawt loin an thlang ve leh a ni. Kum 1955 ah hian Tuilak siam ani a. Tuilak hi Ṭawitlang bulṭhut a Pialthleng kawr tui (Zotuithiang) tak mai chu rua leh mau chang sawh pawpa 2 Kms vel lai a thui zawm chhawng zelin khua ah zotui ṭha takin an la lut ta a ni. Tui lo dawn khawlna tur hian Thing lianpui mai chu kher khuarin Thingkuang an siama, khawlai hmun engemawzat ah tuilak hi siam ani. Thlasik khawvawh lai hian tuilak hi vurin a hnawh thin avangin zingkar ah chuan tui a haw theilo fo ṭhin ani. Tuilak enkawlna leh siamṭhat hna hi hnatlang a thawh ṭhin a ni a, a inchhawk a thawk tur an ruat mai ṭhin bawk a ni. Tuilakna hmanrua Mau leh Rua te hi thing ker khuar hmanga thlak leh a ni bawk. Tuilak an siam dawn lai vel hian sawiselna leh rinlohna pawh a nasa ve hle a, ‘Pathian lo kal hma in in la thleng hman lovang, tite pawh an awm hial ani awm e. Mahse sawiselna leh rinlohna tam tak kar ah reilo te chhungin Tuilak chu tih hlawhtlin a ni ta mai si a. Mizoram hmundang ah pawh sawitur la awmlo Tuilak an nei ta mai hi an lawm hle ani. Kum 1956 a hla phuah thiam Pu Rokunga alo kal tumin, heta an tuilak hi a hmuhin a rilru a la hle a ni ang, “Tuikhur nuam” tiin hla alo phuah chhuak hial a ni. Pu Kapzinga zirtirtu pawhin “Kum 1955 Maite Tuilak hla” ti in alo phuah bawk.
Hun
inher zelin mipui rilru pawh a ti danglam ve zel a, ngaihdan tharte a lo
piangin duh dan leh ngaihdante a lo inang thlap thei ta lova. Party pawh a lo
pian belh zel a, Mizo Union pawh a lo
phir a. Kum 1956 September 27 - ah Party dang angin Mizo Union Right Wing a lo
ding a.Tin, a hma kum tam liam tawh kum 1947 July 5 in U.M.F.O. (United Mizo
Freedom Organisation) ‘Zalen Pawl’ tih kha a lo ding tawh bawk a. Chung pawl
pahnihte chu kum 1957 Oct. 2 ah E.I.T.U.(Eastern India Tribal Union) intiin an
in chhungkhawm leh ta a ni. E.I.T.U. hi chu Mizoram chauh ni lovin India
hmarchhak tlangmi(Hnammawl) inzawm khawm an ni.
Kum
1957, Zoram pawnah Village Council thlan a lo awm leh ta a. Hetah pawh hian
Mizo Union chu hneh taka thlantlin an ni a. Maiteah pawh Mizo Union bawkin
sawrkarna an chang leh a, chuta thlan chhuahte chu :
President
: Selbawia
Vice
President : Lalawma
Secretary
: Thanghrima
Members
: Sinanga leh Chalkhuma te an ni.
Hemi tum hian, Mizo Union Eight Wing hotel eh Zalen pawl (UMFO) ten an chuh ve bawk a, mahse an tling zo lo hlauh a ni. Mizo Union hi VC term hnih chelhtu an nih bak ah hian, sawrkar inthlak danglam hun lai te a ni bawk a, an hun lai hian hmasawnna hmel tam tak hmuh tur a awm a ni.
Kum 1960-ah VC thlan a lo awm leh ta a. Tah chuan Mizo Union leh EITU (Eastern India Tribal Union) an inkhing a. Tun hmaa Zalen pawl leh Mizo Union Right Wing ho kha EITU ah hian an in chhung khawm tawh a ni. Hemi tum hi chuan EITU lam an chak ta zawk a. VC a thlan chhuahte chu:
President :
Hrangdawla
Vice President :
Laiawrha
Secretary :
Tlangbawia.
Member : Rokhuma
leh Khuangphunga.
Kum 1958-ah Mau a tam a. Mizoram khaw tam zawk chu an ṭam hle mai a. Amaherawhchu, hemi ṭam kum hian Maite chu ṭam lo pawlah an ṭang hlauh mai a ni. He ṭam-pui hi a nasat em avangin, mi ṭhenkhatin ṭam hminga mipui pui turin pawl an siam a, a hmingah Mizo National Famine Front an vuah a ni. Amaherawhchu ṭam kum te a lo tawp a, miin eiturte an lo neih ve tak avangin chu pawl chu a din reng a lo ṭul ta lova. 1961 Oct. 28 ah chu pawl chu Politics ah letin, Famine tih kha banin a hmingah Mizo National Front chu a lo piang ta ni.
He
pawl thar hi mipuiin an lo hlut viau mai a. Mizoram hmun hrang hrangah Unit a
ding ta fur mai a. Maite khuah pawh Kum 1962-ah Unit a ding ve ta a. Hruaitu
hmasate chu - Mankima, Vankhuma leh Thantluangate an ni. Tlangval leh tleirawl
lamin he pawl hi an bawh deuh ber a. An tam lo ang aiin an daihzai hle a ni. Tichuan, Maite khuaah chuan
Party pathum, Mizo Union, EITU leh MNF a lo awm ta a ni. Kum 1963 ah VC thlan a
lo awm leh ta a. Hemi tum hian party pathumin chuh an tum ta a. Mizo Union la
tamin EITU lam pawh an bit hle thova, MNF lam chu tlemte an ni a, mahse
Candidate siam an tum ve hle tho mai si a. EITU lam nen in dawrin MNF an la
tlem si a, Candidate siam lova tan ho an rawt a. Mahse MNF alam chuan an duh si
lo. An tan dun loh chuan Mizo Union an hneh dawn si lova. Vawi tam ro an rel
hnuah inremna an nei thei ta hram a ni. Union hi tih tlak ngei an tum avangin
Candidate MNF lamin siamin EITU lam chuan an pui ta dial mai a. EITU alam chu
MNF ah an in chhung lut ta a ni. Tichuan, inthlan chu a lo ni ta a, Vote an han
chhiar a, an inkhing tawk hle mai a. Vote tlemtê chauhvin MNF lam chu an chak
ta hram a ni. Chuta VC thlan tlinte chu:
President : Lalchhana
Vice
President : Kapthanga
Secretry :
Tlangbawia
Member :
Laiawrha, Tlangliana leh
Thansiamate an ni.
RAM BUAI THU
Zoram pumah MNF chu an pung chak hle mai a. Ṭhalaiin an bawh nasa em em mai a. An thil tum bulpui ber mai chu Mizoram Independent hi a ni. Chumi ni thei tur chuan India sawrkar phalna a ngaih avangin Mizoho chu duh dan dan a awm thei kan ni si lova, India aṭanga in la hranga independent tur chuan MNF lam chuan thei tawp an chhuah a. Foreign-ah indo dante zirin an awm a. Hramrua, silai ṭha tak takte China sawrkarin a lo pe bawk a. Chungte avang chuan ṭhalaite an phurin an bawh nasa em em mai a. Tichuan Mizoram chhunga India sipai awmte chu um chhuah vek a independent puan an tum ta a. Kum 1966 March 1 a lo her chhuak a. MNF chuan Aizawl khawpui leh hmun hrang hranga India sipai awmte chu um chhuah tumin an kap ta. Mizo sipaite chu an huaiin an che thei hle mai a. Aizawl khawpui chu an la dawn ta ruai mai a. India sipai ho pawh an mangang hle mai a. Chan chhe zawk changa inhriain an mangan thu Headquarters lam an zuk thlen ta a. Headquarters lam chuan indo thlawhna Jet Fighter an rawn tir a, silai ṭha tak maiin an rawn kap ta tak tak mai a, Bomb te an rawn thlak ta un un mai a. MNF lam chu an tawlh kiang ta duak duak mai a. Pu Dingliana’n, “Musep a min rawn phuh thlak meuh chuan thlangra khumin kan tlan chhe ziai ziai mai a ni.” a ti. Athlawhna pakhat chauh pawh an lo ngam awzawng lo mai a. Tichuan India sipai chuan min awp zui leh ta. Heta tang hian India sawrkar chuan rambuaiah min puang ta a. MNF party chu Dan pawna hnawl a lo ni ta a ni.
Kum 1965 khan Maite ah pawh Politics thli a vir vel nasa hle mai a. Mizo Union ho an phur hle mai a. School (Tuna Sub Centre) ah an lengkhawm a, an lam tlut tlut mai a, Necktie sen an awrh a, an vei sen zung zung mai a ni. Hualtu lam aṭangte leh hmun dang aṭangtein Mizo Union Nula leh Tlangval engemaw zat an lo kal a (an inchah khawm niin an sawi). Sakhaw thil leh Kohhran lamte chu rilruah lut hek lo. School chhungah an inzui hut hut mai a. Nuam an ti hle awm e. MNF tlangval lamte pawh an lamna zingah lo tel vein, an party hruaitute pawhin an lo pawt chhuak dawr dawr hial a ni awm e. MNF lamin Necktie dumpawl an awrh ve thung a, khawlaiah necktie sen awrh leh dumpawl awrh an insulpel sung sung mai a ni.
Kumte a lo vei a, Zoram chu rambuai a lo nih takah chuan MNF lam leh India Sipai chu an inveh tawn reng mai a. Hmung hrang hrangah inkap, ambush a ri reng mai a. Maite khua hi khawkheng leh fianrial tak a nih avangin MNF lam chuan tlankhawm nan hmangin Army Headquarter-ah an hmang hial a ni. MNF Party President Pu Laldenga pawh a lo kal a ni. Mikhual (ramhnuaimi) an tamin, mi ṭhenkhat phei chuan mi 20 dawn lai mikhual thlengte pawh an awm ṭhin. Chutiang tak a MNF in min chenchilha awmkhawmnan taka an hmang ṭhin chu India sipaite chuan an lo hre thuai a, an rawn ngaimawh ta hle mai a. Tichuan rawn umchhuak turin sipai an rawn kal ta a. Hmunṭha khaw lam aṭangin an rawn lut a. Maite khuaa sipai ran lut hmasa berte hi Assam Rifles an ni. Rei awm chuang lovin an kir leh thuai a ni.
Hemi hnu hian tam tham tak an rawn tir leh a. Rawn awmchilh deuh an tum a ni awm e. Chu chu lo hriain ranhnuaimi lam chuan an lo kalna kawngah lo tihkhawtlaia mipui lo inthiarfihlim turin an ti a. Tichuan Ṭawizo lam aṭanga lo kal India sipaite chu, Ṭawizo leh Maite inrina Khuailui kamah an lo kap ta a, mahse rei in kap lovin Maite khaw lamah chuan MNF lam chu an rawn tlan phei leh ta char char a. Khuaa mite an la inthirfihlim hman loh hlauvin khaw hnuai safety reserve bul, tuna Pu Biakchungnunga tuikhuahah hian an lo dang khawtlai leh hlek a, chumi hnuah ramhnuaimi lamah chuan an tlanchhe ta a ni. Sipai lam pawh chu khuaah an rawn lut ta a. An kalkawngah an lo kah avangin an thimrimin an fimkhur hle mai a. Aamaherawhchu, an hotupa hi mi ṭha tak a lo ni hlauh zawk a. Khua an rawn lut chu mi tumah hmuh tur an lo awm lova, lo lamah nunau nen lam an lo tlanchhe fai vek mai a, Khawram (luah loh khua) mai an rawn hmu ta a. Mihring hmel hmuh tur awm si lo. An thinrima hrikthlak nan in chu an halta a ni.
Hemi ni July 14, 1966 hi Maite khaw hal vawi khatna a ni. An sawi danin mipuite hi tlanchhe lovin lo awm chu ni se khua hi hal kher an tum lo a ni awm e. Amaherawhchu, eng tiang chiahin nge an rawn chet anga, mipuiin an tawrh dawn hriat a ni si lo. Hetia lo tlanchhiat mai hi tih awm tak pawh ani reng a ni. Hemi kum hi luihnar ram neih kum a ni a, mipui chu mualcheng kawngah tlan chhiain an in hnawh thla nulh nulh mai a. Naupang engemaw zat puak ngai nen, chhungkaw thenkhatah phei chuan pitar leh putar puak ngai leh dam lo chak lo tak tak an lo awm a, nau neih hun tepte an lo awm bawk nen, tunlai hun aṭanga ngaihtuah chuan a rapthlak dan tur pawh suangtuah thiam phak phak bak a ni ngei ang.
Hemi hun rapthlak zia hi a hunlai tawng ve kherlo tan chuan awihawm pawh a ni seng lo ange tih mai theih a ni. Sipai hmel la hmu ngai hek lo; an hmel hrim hrimin mi tamtak chu a rap hial a, Sipai lahin mipui te chu, misual ṭanpuitu tiin an hmu misual zo vek nen. Mipui thlabar reng rengin an awm zo a. Hemi ṭum hian a lawm Pi Thangzawni pawh mawngtawlh hlirin Mualcheng kawngah hian Pukpui thleng a tawlh thla thleng ve nghe nghe a ni. Pi Thangzawni hi kal theilo; mawng tawlh ringawta vak sawn ṭhin a ni a, a chhungte chu mahni sahhimna mai bak ah mutbu leh bungbel buaipui nen, amah an ngaihsak thuai thei silo a, a lo mangang ve chu mawngtawlhin a lo chhuak ve tawp mai a ni. Hemi tum vek hian alawm Pi Engzauvi pawh tleirawlte a la ni a, khua a Sipai an rawn lut ta mai chu hlauvin leh tlanchhuah ve tumin a nauawm lai te nen, Pu Rivunga In bul kham ah hian an tlanliam tawp mai a ni. “Enge ka tawrh anga, engangin nge ka nat ang tih chu ngaihtuah hman a ni lo.” a ti. Pi Engzauvi hi a in sawhsil phah hle a, tichuan ram lama in enkawl turin an hruai ta a ni. Pu Thankhuma pawh a thian thenkhatte nen vawk an rawh laiin sipai an lo kal thut mai a, ani tlanna tur hre lo chuan hmuipui khamah hian a zuang thla ta ngawt mai a. A vanneih a siamin ṭhualṭhu kung a man fuh hlauh mai a, sipaite chuan rawn en zuiin kham lam chu an thlir ṭhin a, ṭhualṭhu hnah chuan amah chu a hliah avangin an hmu thei si lova, a hnuai lam khamah chuan bomb(Granade) te an thlak dum dum mai a ni awm e.
In lam ah chuan tumah awm lovin,
Luihnar ram leh Bualphung rama Thlam ah an awm vek a. Fur laite a lo ni bawk
nen: Thlam a lo lian hlawm si lova, Chhungkaw ṭhenkhat phei chu an tawt hle a ni
awm e. Tichuan ram lam aṭangin an tlanchhiat paha Pukpui a an thil thuhruk te
chu an lam leh hlawm a. Pu Lianruma F/o Lalzika pawh bungraw la tur a a han kal
chu Sipai in an lo man a, Pi Tlangdalovi leh a ṭhian mi pariat te nen an lo man
bawk a. Chung ho chu khua ah an hruai lut a, Sipaite chuan ramhnuaimi ho lehkha
pawimawh tam tak anlo man a, hetah hian an hmingziahna bute pawh an man tel a ni.
Pu Lianruma leh Pi Tlangdalovi te chu an lehkhabu man ah chuan an hming a lo
chuang hlawm si a. Tichuan Sipai ho chuan an hruai ta zel a, hmeichhe ho chu
Baktawng bul Saisih Camp an thlenpui a ni a, engemawzat an hren hnuin an chhuah
leh ta a ni. Pu Lianruma erawhchu man zelin Baroda Jail-ah hun rei tak an tan
tir hial a ni.
Fur lai ani a, naunawi nen ram lama a nawlpuia riah chu a hrehawmin thosi a tam hle bawk a, hmun hnawng leh chep bawk si, thosi kara chen chu tuar lovin mi tamtak chuan an damloh phahin; sikserh vei an lo tam phah em em mai a. Inenkawlna tha a awm bawk si lo, ei leh in a lo chhe bawk si, rilru hahna nen a hrehawm tih piah lam a ni ber mai. Chutihlai chuan, Pu Tlangbawia fanu Lalruati chu a na zual hle mai a, a nu pawh kawṭhalo leh khawsik in a na hle mai bawk a, an chhungkua an buai tak zet a ni. Lalruati chuan ṭhat lam pan thei lovin a lo boral phah ta a ni. An ri te leh an bul hnaia lo neitu te an lo pung thuai a, ruang chu an tlaivarpui ta a. Thlam a tê in ruah a sur deuh reng bawk si nen, thlam hnuai khat tlatin an thu tlaivar bawk a, chutiang chuan hrehawm takin a ruang chu tlaivarpui a lo ni ta a ni. A tuk khua a lo var chuan, ram lama in vui chu a pamhmai thlak lu deuh e tiin khua ah (thlanmual) in phum ṭha in an hria a, khua a inphum turin an inbuatsaih ta a. Khua ah lah chuan Sipai Assam Rifles an awm a, an duh duh an hmuh remchan apiang chu an man zel mai si a. Chutiang hlauhawm tak kar ah chuan khawlam panin Mualcheng kawng ah an in zawn chho ta a ni.
Lalruatinu lah chu ala chauvin, buaipui a la ngai bawk si a, a pa Pu Tlangbawia lah ramhnuaimi a lo ni bawk si nen. A fanu ruang pawh khua ah zuilut ngam lovin kawng lak ah a tawpsan ringawt mai a ni. Chu hun hreawm tak mai chu kiang thuai se an tih ṭheuh laiin, a kian hun tur lah hriatphak a ni si lo. Boruak muanawm a awm thei lova, hun rei pawh a in rial hma in Pu Dengzika fapa naupangte chu Khawsik bawkin a thi ve leh hlauh mai a, hei pawh hi khua ah ruang hi phum leh a ni. Boruak a pik churh churh hi a ni ber mai.
Hemi kum lo zawh hunte a lo thlen chuan, kum danga nula leh tlangval ten he hun hi an nghahhlelha an hman nawm ṭhin tehlul nen, hemi kum zet hi chuan nuam ti tak leh hlim taka lo zawh a awm thei lo. Favang a lo nih chuan, khuaah Sipai an awm tawh lova, ram lam aṭangin khuaah an insawn lut leh ta a. In kanglo a lo awm zeuh zeuh a chungahte chuan chhungkaw tam tak tak inhnawh khawmin, bawktête an khawh leh ta sang sang hlawm a. Mahni inlum tih tur ṭheuh an nei leh ta hlawm a. Boruak a ralmuang ṭan nia an hriat lain sipai (sikh) ho an lo lut a. Mipuite kokhawmin hnatlang an ko ta chhen mai a. Thildangah chuan an sual hran lo nain anmahni camp chu mipui an hung tir a, anmahni chu IKK Biakin tlangah hian awmin, an hung chin chu – Pu Chawiliana in huamin, Pu Rohlua inah hian hung pheiin UPC biak In ah hian chhuk thla lehin Thlanmual kawngah Pu Remliana inah, Sub Center-ah kham ko a su phei hian an hung kual pup mai a ni.
A hungna tur thingtuai lian tak tak leh sei tak tak chu ‘chumi zat’ neih tur an ti deuh reng mai a. Chung thingtuaite chu a khampheiin insi vekin an ṭawn a. A kara fit khat vel tlain an thuah vek a. A lai awlah chuan lei an chhung khat a, chutiang chuan nghawng thlenga sangin an hung zui mai a ni. Ṭawngtaina In saknaah hian ralven buk sang takin an sa a, chutah chuan sipai an duty ṭhin a. Tin, vengthlangah leh vengchhakah ralven buk dang sang tak tak an sa bawk a. Churtah chuan tualchhung, civil mi an duty tir ṭhin thung a ni.
An camp hungna hi mipui tan chuan a hnawk hle mai. Vengchhak leh Vengthlang lam inkalpawhna a tibuaithlakin a tinuam lo zo vek a ni. Khang sipaiho kha an inkhuahkhirh ṭha hle mai a. Mipui tan hlauhawm leh a rikrap zawngin an che lo hle. Anmahni awpna hnuaiah hian kum 1966 Krismas pawh hlim taka hman a ni. Tichuan kumte a lo thar a, chung sipaite chu rei awm lovin an insawn chhuak leh ta a ni. Sikh ho kal liam tak hnu chuan sipai dang Dokra an tih ho an lo kal ve leh a. Anniho chu an dan a dang hle a, an sual hle mai a. Khua a an lo luh dawn hian khua an hual phawt a, a tuk zingah mipui an ko khawm leh ta a. Mi engemaw zat an man leh ta mai a. Chung zingah chuan Tv Malsawma, Tlangval lian leh chak tak mai chu sawisak bikah an nei ta a. An man raualpuite an chhuah hnuah a ni chu sipai camp-ah sawisak tinrengin an sawisa a. Meiahte an hem niin an sawi. Sawisak tinrenga an sawisak hnuin IKK NPSS Biakin kawmchar kham tlang Zaihri kungah khian a letling zawngin hun rei tak an khai a. An sawisak dan hi a rapthlak hle a, a maltê tea an sawisak dan pawh hi mi pakhat tan pawh a na tak tur ṭheuh a ni. Kham liamah hian an kap hlum ta nge nge a ni. Pawisawilo mi ṭha tak mai hetianga an tuartira an han tihlum hi chu a lainatawmin a uiawm ngei mai. Sipaiho chuan an kahhlum thuah thiam inchantir tumin a tlan chhuak an ti a ni. Sipaiho chhuah hnuah hian a ruang chu mipuiin an zawnga, an hal ral bang a ruh them tlemte chauh an han hmu ta a ni.
Chung sipai Dokra ho pawh chu rei awm ta bik lovin an chhuak leh ta a. Chumi hnu chuan sipai chi hrang hrang an lo lut deuh reng a. Zan khat riak lek te, ni hnih ni thum cham chauhtein an lo kal ber a. Hetih laia sipai lo kalte hian khua an rawn hual hmasa deuh zaiah a, mipui an khawm deuh ziah bawk. Sipai an insawn kual zingin mamawh an ngah thei si a, chung an mamawhte chu anmahniin an inphur seng hek lo. Mipui tha an chhawr deuh reng a. Tihluih kuliin mipui an chhawr zing em em a, hmun hrang hrang khaw hla tak takahte an bungrua an phurh kual tir ṭhin. Tlangval leh pavalai deuh an tir ber a. Zanriah ei khamah, zanahte an kal chang a tam mai. An phurhrih tir ṭhin si a, pate deuh leh hrisel vak lo tan phei chuan a hrehawm zual hle ṭhin awm e. Rit tak phurin chaw pawh ei mumal lovin zan khua khuain an kal ṭhin a ni si a. Rambuai tih takah khaw tam takah chuan an buai zual a, khaw tam tak chu hruaikhawmin an awm hlawm a. Ṭawizo chu Tlungvelah, Hualtu chu Baktawngah, Hmunṭha chu Chhingchhipah. Khaw ṭhenawmte chu hruaikhawmin an awm zo ta mai a. Maite chu hruaikhawm ve loh tur a nih hi an ti hman hial a ni. Khaw ṭhenawm hruaikhawmte chu an awmna tura awm duh lovin Maite an rawn pan hlawm a. Refugee in in tam tak an rawn awm hman a ni.
Sipai ho rawn kal leh chuan, a hma a ramhnuaimi ho hming ziakna bu an man chu an rawn keng a. Mipui (Pa ho) an khawm a, Pu Chawiliana kawt chho ah hian chho zawngin rei tak an han ṭhuttir mai chuh! Ninawm an ti hlawm thei asin. An hmingziakna bu nen an enmil hnu chuan man em chu nei lovin mipuiho chu an chhuah leh ta a ni. Hetih hun lai hian fapa ṭha pui pui neite ai chuan fapa pisil te te neite chu an rilru a hahdam daih zawk thei hial awm e. Kum 1967 hi kum nuam lo tak chu a ni e. Mizoram hmun hrang hrangah buaina chi hrang hrang a tam a, invau leh inthah, Ambush a ri reng mai bawk si. Hetih lai hian Sipai ho lah chuan kawktu an tih mai chu an hruai reng ṭhin mai bawksi a, an hlauhawm thei em em mai a ni. Kawktu hi ramhnuaimi an man emaw tualchhungmi emaw an hmang mai ṭhin a, Sipaiho hian an mi mante chu nasa tak a sawisak leh hrem ah te an vauin thah ah te an vau ṭhin a, heng mite hian an sa himna turin ramhnuaimi emaw ramhnuaimi lo ṭanpui ṭhintute chu Sipaiho hnen ah hian an hrilh ta ṭhin a ni. Kawktute hi tu nge an nih mipuite hriat theih loh tur hian, an lu te an tuam a, an mit zawn chauh an ti awng a. Nasa tak in an cheibawl ṭhin a ni. Ṭhenkhat chu vau leh sawisak tuar kherlo hian, tute emaw itsikna leh huatnate avangin kawktu ah hian an tang ve bawk a ni.
Ṭumkhat chu Sipaiho lo kal chuan Kawtzawl Volley Ball Court ah hian paho leh tlangvalho an khawm a, Sipai ho chuan kum 50 chung lamte chu an haw tir leh mai a. A hawlo kum 50 hnuailam ho chu tualchar ah chuan an bawhkhup tir a, an chungah chuan Sipai Boot bun chungin an tlan kual vel a, hetih lai hian hruipui tiangin an vawzawt zawt mai bawk si. A rapthlak in a hrehawm duh ngei ang le. Mipui pawn ah chhuah phal a ni bawk silo, mi thenkhat helai hmun hnai a awm te chuan bangawng aṭangin an bih dek dek ngam chauh a ni. Pu Nghilhlova Hualtu khua aṭanga Refugee a rawn awm chu kum 50 chuang a ni tawh a, vuak tuarlo a pumpelh thei a ni tawh. A thiante natuara an rum vel a hmuhin, dam leh sahim taka awm chu nuam a ti lova, “Thiante natuar a, a tuar velova ṭan bik te chu ka duh lo tawp mai.” tiin vuak turin a in pe ve tawp mai a ni. Hetianga mi huaisen leh tlawmngai hi chhuanawm tak a ni. An vuakna hmun ah pawh hian, ṭhiante thlamuan turin a ṭawng thei reng bawk a ni. “Thlaphang reng reng suh u” tiin a ṭhianteho chu a fuih deuh reng a, a lo hre phakte chuan “Thla a ti muangin, kan zam loh phah khawp mai.” an ti. Hetih lai hian Pa ṭhenkhat thung erawhchu vuak tuar pumpelh hram tum hian putar lem ah te pawh an chang duh hial zawk a ni. Sipaiho vuak tuar a na ti awm tak a lo tuar an awm a nih pawhin an demawm chuang hauh lo.
Ṭumkhat dang leh chu, Pu James Dokhuma (Patmashree) nupui Pi Chhuanthangi an man ṭum kha a ni. Pu James Dokhuma hi Synod High School zirtirtu ah hun engemawti chen a ṭan hnu in, MNA a zawm ve a. Pi Chhuanthangi an man lai hian Senator Rank a ni awm e. Sipai ho chuan Pi Chhuanthangi an chenna in aṭanga man in Chhingchhip khaw lamah an hruai thla a. Sipaiho chuan hmeichhia tiin, a tlanchhuah an ringlo pawh a ni ang, an thlahthlam hle mai a. Chhingchhip khua aṭang chuan zan ah a tlanchhuak ta a. A zan a zan chuan a lo tlankir leh vang vang a, Maite khua a rawn thleng leh ta mai a. Ramhnuaimi leh tualchhung mi te chuan an khawngaih hle mai a, sipai hovin an man leh mai an hlauh avangin a thuhrukna tur an zawng ta a, Sesih kam Ṭawizo ram thlam pakhatah an awmtir ta a.
Sipai ho khan Pi chhuanthangi an man rual khan, Maite khua aṭangin Kuli mi engemawzat an hruai ve bawk a. An mi man ber a tlan chhuah tak ah chuan, hawtir leh mai phalloin. Pi Chhuanthangi chu an rawn umzui ta a. “In thukru a ni, kan hmuh leh loh chuan Kuliho zawng zawng hi an rawn hawng leh tawh loving.” an ti a. Hetianga mipui an rawn vau tak ah hian, mipui thinlung a mangang em em mai a. Pi Chhuani pekkir leh chu ni in an hre thei silo. Pu James Dokhuma chu an han zawng chhuak a, an rawn ta a. Ani chuan rilru puitling tak pu in ‘Kan nupa a khum laizawlah pawh kan sawi ṭhin asin, mipui tawrh ai keini nupa in kan chhawk zangkhai thei tur chu a tha alawm ka thiannu chu hruaikir leh rawh u.’ a lo ti thei ta mai a. Tichuan, thlam ami chu an hruaikir leh ta a, Sipaiho kut ah chuan an hlan leh ta a ni. Sipai ho chuan rei tak phai lam Jail ah an tan tir nghe nghe a ni. Pu Dokhuma te nupa hi an fakawm hle mai a, mi tam tak chuan an thil tih ang hi an ti ve thei hauh lovang. Mahni sa himna uma kan khawsak lai a, ṭhiante chhan nan eng angin nge ka tawrh nasat anga, ka thi ang nge ka dam ang tih pawh hriat hauh lohvah mipui chhan nan an inpe ngam hi a ropui ngawt mai.
Tin, ṭum khat dang chu, Chhawrtui lam aṭanga sipai lo kalte chuan thu thinṭhawng tak mai an rawn keng leh ta a. Anmahni an rapawma an halauhawm teh lul nen, “Tuivawlah khuan misual kan kap hluma, in duh leh a ruang chu zuk la rawh u.” tiin an sawi a. Mipui thin a ṭhawng hle mai a, “Tu tak niang maw” tiin, a zuk la tur chuan mi engemaw zat an liam thla nghal a. Tuivawl Chhawrtui kaiah chuan ruang chu tiauvutin an lo hai vur a, Chu chu zu la chhuakin an zawn haw ta nghal a ni. Thangsavunga S/o L. Ṭhuama, Electric Veng a lo ni a. Ani hi ramhnuaimi niin sipai ho hian an man a an lo kap hlum a lo ni. Amah hi tlangval huaisen tak pawh a ni awm e. An zawn hawna kawngah pawh a thian a thawhpuite chuan an tuar na em em a, Hmar-veng-kawn thleng an rawn zui a, khuaah erawh chuan zui lut ngam ta lovin an ṭin san ta a ni. Tichuan thlanmualah vui liam ani ve ta a ni.
Vawi khat chu, Chhingchhip lamah kuli turin sipaiin mipa tam tak chu an tir a. Chhingchhip ami supply la tura tih an ni. Hma takah an thleng thla a, an phur turte an siamfel hnuah, tlai khaw thim dawn tepah an let leh ta a. Zankhuaa kal a ngai dawn a ni. Sipaiin chung kulite chu an venga an kal ta a. Thui tak an kal hnu, Hualtu ram an thleng tawh a, Thla no de tir a êng rii riai a, chuta a kal hmasa sipaite chuan thil an hmusual ta tlat mai a. MNA (Mizo National Army) te maw tiin an pawng kah ta vak mai a. Sipai te kha hmun khat ah a hlawma kal a ni silova, Kuli ho karcheh a kal an bawksi a, hnung lama Sipai hote pawh chuan an awmhmun aṭang chuan an pawng kah ve thawr thawr tho mai si a. Silai mu leng vel chuan an kuli chhawr zing a mi Bawiṭhuama leh Rohmingthanga (Vala) a fuh tel ta hlauh mai a, an thih phah ta a ni. Hetah hian leh lam aṭanga rawn kap lettu an awm lova, sipai ho khan hnimhnah thliin a len chet kha an misual hmuh mai niin a hriat. Hei hi 1967 December thla lai kha a ni. Zan khuain he lai hmunah hian khaw vawt hnuaiah an awm tlaivar ṭhak a. A tuk khua a lo var chuan kuli ho chuan anmahni phur theuh phur chungin an ni pahnih ruang chu Maite an zawn thleng ta a ni.
Kan sawi tawh angin kawktu an awm thin avangin mi tam tak man an ni a, Maite khuaa pavalai deuh leh tlangvalte man an awm nual a, chungte chu state dang hla tak takah an tantir a, chhungkuaa mante pawh an awm nual bawk. Pu Lalchhana, Pu Kapthanga, Pu Thansiama leh Pu Mankimate chu MNA Officer an nih avangin an nupui leh an fate aman an ni a. Pi Thangmawii W/o Kapthanga chu nau neih hun tep tawh a nih avangin an hruai tel ve lova, midang zawng chu vairamah hruai thlak an ni.
Sipaihote hi an ration a hautakin an awmna Maite khua hi khaw kheng tak leh kar kawng chhia leh hmunpui aṭanga hla tak a nih avangin supply in pek zung zung a harsa a. Kulite chhawrin mamawh tam tak chu la lut ṭhin mahse mihring tha ngawt a phurh zawh sen chi a ni bik lova, chuvangin hmunpui zawk aṭangin Thlawhtheihna hmangin ration an rawn supply ve ṭhin a ni. An thil phurh a rawn thlak vawi khatnaah chuan Vengchhak thlerpui thlaah hian a ni a. Ration thlakna hmun tam zawk chu Air field ah hian a ni. Thawhtheihna chuan ṭum khatah pawh thlawkkual pah zelin vawi engemaw zat a rawn thlak ṭhin.
A thil rawn thlakte chu buhfai leh chawhmeh chi hrang hrang a ni ber a. A chang chuan kelte pawh parachute hmangin a rawn thlak be rawng rawng ṭhin. Thawhtheihnin ration a rawn thlak lai hian mipuiin an hmu duh hle a, a bul hnai tlangperpui velah khuan naupang leh tleirawl hawklak deuh chuan an en ṭhin a ni. Ration rawn thlaktu Pilot pawh kha fiamthu duh ve tak pawh a ni ang. A thil phurh thlak zo hi Tuivawl hnar lamah a thawk chho vang vang a, Khawbel leh Rullam inrina khankawn vela tang khian rawn thlawk kual thla lehin hniam takah a rawn thlawka, mipui chung lawkahte a lo thlawk a, Rawmawl emaw kut emaw a rawn vai lap lap ṭhin a ni. Mipuiin an lawm ṭhin hle.
Rambuai avang hian mipuiin an tuar nasa em em a. Retheihna ruamah min hnuk lut tak meuh meuh a ni. Amaherawhchu, hei hi hriat atan a ṭha hle ang. Mizote hi hmasang aṭangin tuma thu hnuaiah mah an la awm ngai lova, Sailo lal rorelna hnuaiah thlamuang takin an awm ṭhin a nih kha. British ho an lo lian a, indona hmanrua ṭha tak tak leh fing taka ral relna nen Mizote chu an rawn bei ta a. Ralthuam nei mumal lo leh indo zirna pawh nei ṭha lo Mizo tan lo dan zawh rual a ni lo. Anni ho an ṭin hnuah India awpna hnuaiah kan awm leh ta zel kha Mizo hnam rilru aṭang chuan, “Leh zel a, tun hma aṭangin tuma thu hnuaiahmah kan kun ngai loh kha, keimahni ke ngeiin kan ding tur a ni, a ṭul leh kan rethei mai anga, kan rethei rei bik lovang, chuvangin kan independent leh tur a ni.” an tih pawh kha thil awm tak a ni.
Hnam dang mite pawhin an ram mahnia roinrelna neih an duh avangin nasa takin an bei a, tuar pawh an tuar nasa ve hle ṭhin. Khawvel hian mahni ram leh hnam chhan hi a ngaihhlut ber pakhat a ni a, a dah hniam ngai lo. Chuvangin, ramin lo tuar deuh pawh nise tumah indem chi a ni lovang. MNF te khan an tum angin independent chu sual chhuak kher lo mahse, Zofate tan hmasawnna nasa tak min thlen tho a ni. Mizote inlungrualna ṭha min siam a, mikhual chhunga ṭhat chhuahna chang kan hriat phahin zin veivahte pawh a nawm phah ta hle zawk a ni.
Ṭum khat chu Sipaihovin Mipui an khawm leh chiam mai a, Biak In-ah kalkhawm vek tur an ti a, Biak Inah chuan an beng lut ta ṭeuh mai a, mahse mi an tam tham em avangin an leng ta lova, a bul hnai in-ah te chuan an awmtir zel a, hemi ṭum hian Biak In-ah khung khawm vek a hal khum an tum nia sawi a ni. Amaherawhchu mipui an leng ta si lova, hei hi an vanneih phah ta zawk a, an hal ta lo. Tichuan mahni inah ni hnih chhung lai haw an phal lova, he tih chhung hian mipa thalaiho an khawm a, Seziak zawlah an khawm a, “hmarchaa ur an tum” tih a ni bawk. Tin, hah taka kum tluana an thawhrah an buh thar chhunte chu hmun remchang laiah an chhun khawmtir a, chungte chu an hal fai vek a ni.
Mahni hna pawh thawk hman miah lovin sipai chuan khua awpin ‘karfiu’ an puang reng mai a. Tumah pawn chhuah phal loh tih leh ram kal phal loh thu an puang deuh reng mai a ni. Kum 1968 march thla a lo her chhuak a. Ni dang hun dangah chuan lo hal hun a ni tawh a, nimahsela sipai ho chuan lo hal an phal der si lo. Intihduhdah leh inrikrap hi bang thuai thuai se tih a nghahhlelhawm ngei mai. Buaina erawh a kian mai hmel loh hle. Kan sawi tawh angin khaw tam tak chu hruaikhawm a ni tawh a. Maite chu hruaikhawm an lo tum em em mai a lo ni a. Ṭum khat chu chawhnu tlai lamah hian mipui an khawm leh ta vek a. Vengthlang tlangperpui dam lam tuna Pu Laldinthara te in bulah khuan an khawm ta a, a hmain vengchhak lamah mipui an awmtir vek a. Tuna Pu K. Tlangrema, Headmaster M/S in bulah hian signal In a awm a, chutah chuan sipai an lo duty a. Mipui vengthlang lama an khawm tur kal thla chu an lo check (endik) zel a, mipui hian hetihlai hian hruaikhawm tur an nih an in hre ru tawh a; chuvang chuan nu ṭhenkhatin an nau puak nan puan te an thuah a, a ṭhenin an sin thuah bawk a.
Amaherawh chu sipai duty-te chuan an lo check zel a, puan sin thuah an awm chuan an lo pawhthlaksak zel a, sin lai leh hak lai chauh nen lo chuan kaltlang an phal lova; kal tlang loh lah an phal bawk si lo. Tichuan, Tlangperpui dam lam kawng velah khuan mipui chu an awm ta a. Duh loh a sawi theih lohva, duh lah a sawi theih bawk hek loh. Sipaiho chuan March 21, 1968 chuan khua chu an hal leh ta a ni. Maite hal vawi hnihna chu. Khaw kang lai hi hmulo se an ti aniang heta an awm tir ni! Zankhua in chutah chuan an awmtir ta a ni. A tuk khua a lo var chuan naupang ṭhenkhat chuan mahni in kang hmunhma te an en hlawm a, a hmuhnawmloh kher ang chu. Tichuan hma takah Ruallung khaw lam panin sipaiho chuan an chhawm phei ta a ni. Tichuan Maite khua, Sailo lal lai aṭanga khaw nuam leh intodelh, khaw ṭhenawmte pawhin ṭam leh mangan nikhua pawh a an pur chawkna hmun leh an thlamuanpui ṭhin, kohhran changtlung tak hnuaia sikul ṭha tak nei, khaw thenawmte pawhin a zar an zo ṭhin, tui nuam, khaw dang pawhin an awh em em ṭhin chu eng tikahmah luah leh tawh lo tura inngaiin ui leh thlahlel em em chungin mittui nen an lo chhuahsan ta a ni.
Sipai ho chuan mipuite chu an chhawm phei zel a. Mualphengah chuan reilote an chawl a, Mualpheng miten Maite khaw mipuite chu lainatin, thingpuite lo lum sakin an lo hmuak a, nimahsela sipaite chuan chung thingpui takngial pawh chu an in an phal sak lova, an leihbuak sak vek a ni. Ruallung chu khaw dur khup hnuaiah chuan an pan leh ta a. Thui pawh an kal hman lo tih chuan ruah nasa tak mai leh thli chuan a nuai ta chiam mai a. Nau nawi a kal an ni a, a ṭhente chu tar chak lo takte an ni a, chungho pawh chuan chauh leh hah an sawi ngam si lo. Mahni khua leh in chu nise ‘ka chau ngei mai’ tia hahdam thei ang ber a mut emaw, ṭhut emaw an duh ngei ang. Mahse, chungte chu khawi lamah! Kawng a chhiain zan khaw thim a lo ni tawh bawk si. Kawlphe engah kawng chu an hmu thei chauh a ni ta mai a. Ruah chu a sur tam em avangin sipai ho chuan ‘kir leh tur’ an ti leh si a. Kan huh tawh tho tho kaltlang mai anga tih theih chuang si loh. Tichuan huh hnuang chunga kir lehin Mualphengah chuan an riak ta a ni.
Mualphengho chuan an lo khawngaih em em a, an lo la hruaikhawm ve lo hi Maite khaw mipui tan chuan a vanneih thlak hle a ni. Mutbu lum ṭhate an lo thuah a, tui takin an mut theih phah ta a ni. A tuk khua a lo var leh chuan ‘Enge I tih dawn?” in tih a ngai lo. Thawhphan pawh awm lovin Ruallung khua chu an pan leh ta a, sipaiho tum ang ngei chuan an thleng ta. Ruallungah chuan thleninte an lo sem a. Chuta ṭang chuan mahni in tur bawkte tuakin an awm phawt a, mi ina awm reng ai chuan tiin in te deuh pawh nise an sa ta sang sang hlawm a. A peih hmasa apiangin an luah nghal zel a. Reilote chhungin in chu an luah kim thei ta a ni.
Ruallunga an awm chhung hian an rethei em em mai a. Mi hnuaia in hlawhfa reng rengin hun an hmang a. A hla leh hnai pawh sawi sawi thei lovin an hmuh hma chu buh lei tur zawngin khaw hran hranah an vak lawr a, a ṭhente phei chuan khaw hla tak tak an thleng a. Kar tira chhuak kha kar tawpah an thleng thei hram a. Hetih lai hi Zoram hmun hrang hrangah, rambuai a nih avangin buh avang em em mai a, ṭhenkhat phei chuan kut an dawh hial a ni awm e. Vaimimte, maian leh mautuai, kawlbahra leh bahrate an hmuh remchan apiang kha chaw atan an ring mai a ni. An retheihdan hi sawifiah phak a ni lo. Tin, kan sawi hmaih hauh loh tur pakhat chu, Maite tlangvalte khaw dang tlangvalin an hnuaichhiah hle mai kha a ni. Ruallungah hian Maite bakah Mualpheng an hruaikhawm tel leh a, khaw thum awm khawm an ni a. Maite tlangval huhang nei ho deuh te kha sipaiin an man si a. tleirawl lam deuh ho kha a hmun nghak an ni mai a, khaw dang tlangvalte kha chu man nei ve vak hek lo. Maite tlangval nih kha thil nuamlo tak a la ni cheu mai! Amahaerawhchu, Sipaiin Maite tlangval an mante kha rawn chhuah hun an nei ta a. Hetah zet zawng, Maite tlangval nih a nuam leh ta. Tleirawl zawkte pawh thlamuang takin khawlai an leng leh thei ta a ni.
Kumte a lo vei zel a, ramin hma a sawn zel a, motor kawngte laih a ni ta. Aaizawl to Chhamphai Road laih a ni a. Hetah hian khawl tha bakah mihring tha tam tak a ngai a. Chumi a thawk tur chuan Labour tam tak lak an ni a. Maite mite pawh inhlawhna ngialnghet a nih avangin tam tak an tel a ni. Nikhat hlawh hi Rs. 4.20 a ni. Rauallung khua hi hung vek a ni a, kawtchhuahah sipai duty an awm ziah a. Labour ho hian Card an nei vek a, hna thawk tur a an chhuah dawnin an card hi sipai duty hnenah an pe a, an hawnah an lam leh mai thin a ni. Chutiang chuan rethei takin hun an hmang ṭhin a ni.
MAITE
LUAH VAWI – 5-NA
(RAM
BUAI HNUA MAITE KHUA LUAH LEH THU)
Ruallung khuaa inhlawhfa leh purphur reng renga rethei taka hun an hman laite chuan an mahni khua an ngai thei hle a, an sawi an sawi ṭhin a ni. Kum 1971 a lo her chhuak a. Sawrkar lam chuan mahni khuaa awm leh phalna thuchhuah a siam ta a. Maite paho chu an lawm ngei mai. An va awmna khua amite chu ṭhain fel hle mahse, mahni khaw lam nge nge chu ngaih a lo na bawk a. Khuaa let leh tur chuan an inruahman leh ta a ni. Kum 1972 - ah chuan paho lungleng, khaw hmun ngai luah leh tumte chuan vahsan la leh turin Maite khaw hmun chu an pan leh ta. Kawngte chu a lo hnim phui vek tawh a, chungte chu an bawh pawp phei zel a. Buhfai, mutbu leh bungbelte nen in phur bawr hle mahse an va luah leh tur ram hre rengin hreawm ti lo leh phur takin khaw hmun chu an thleng phei leh ta a ni. Khua an han luh leh chuan an lawm em em a ni. Tichuan mahni in tur a hrang a tuak nghal mai lovin, a huhova an riahna tur bawk (in) an sa hmasa ta a. A hmun chu biak in hmun hlui, tuna Presbyterian Biak In hmun hi a ni. Sei deuh takin, mi tam tham deuh tak pawh leng turin an sa a, chutah chuan an khawsa rih phawt a ni.
Hetiang hian muangchang deuh zawkin mahni in tur ṭheuh an tuak leh ta a ni. Hetia khua an han luah leh takah chuan tih tur a tam em em mai a. Kum nga lai khaw ram chan a lo chan tawh a vangin, tun hmaa kawngpui dung nuam takte chu hnim hling nei leh luang bukte chuan a lo hnim phui vek tawh si a, chungte chu sam fai a then fai a ngai a. Tuikhur nuam tak, lamhla tuikhur te, lam hnai tuikhur te chu leivungin a lo hnawh khat vek tawh a, chungte chu hai fai a, samfai a ngai a, ṭhalaite infiamna hmun field zawlte chu luangte leh kangṭhaite chuan a lo bawh khat vek tawh a, chung hmunahte chuan sakhi leh sakuhte chuan kawngṭum lo thlakin, kawtthler fai tak ni ṭhin leh kawt kai hmun nuam tak ni ṭhinte pawh kha ramsaten tual chain an an lo hmang tawh a, fai lai reng hmuh tur a awm tawh lo. Amaherawhchu, a luahtu turte an phur em avang chuan hrehawm reng reng a awm thei lo. Tih tur awm ang angte chu phur takin an ti zel a. Mahni chenna in tur ṭheuh te chu lian vak lo chuan an khawr hrang zel a. Mahni inchhung khur ngeiah chuan an in khung zo thei ta a. Maite Khaw mi leh sa, Rauallung khuaa nunau la awmte pawh chuan an rawn fin phei ta zel a ni.
Kum 1973-ah chuan khaw pangngai tak niin, in pawh 100 dawn lai a lo ni leh ta. Khawlai dung leh hmun pawimawh dang hnimin a khuh bo vek tawhte pawh chu phur takin an tifai leh ta vek a ni. A hmaa kan lo sawi tawh angin Maite-ah hian an let leh anga, khua an din leh ang tih rin ngaihna awm hek lo. Ruallunga sawn phei hma deuh aṭangin pem chhuak an awm deuh reng a, Ruallung aṭang pawh chuan mi ṭhenkhat chuan eizawnna awlsam zawk beiseina leh ralmuang zawka an rin avangtein an pemsan nual bawk kha a ni a. Amaherawhchu, hetia khua an din leh a an luah leh takah chuan hmun hranga pem chhuak tawh tam tak chu khuaah hian rawn pem let lehin, an rawn pan khawm leh ta hlawm a. Khaw hran aṭanga rawn pemlut ve hrim hrim an awm nual bawk. Kum 1974-ah chuan in 100 lai an tling leh ta a ni. Bawk tirhtê aṭanga khawtlang enkawltu tur bik an in siam a, chuta Bawk Committee hmasaber te chu:
Chairman : Pu Suakthuama
Vice Chairman : Pu
Lallawia
Secretary :
Pu
T.Lalpianthanga
Members : Pu
Pawizinga, Pu Pabuanga, Pu Zakapa te an ni.

Comments
Post a Comment