Skip to main content

Mizo Hnam Dan

Mizo Hnam Dan (Mizo Customary Law) Published by Law & Judicial Department,

Government of Mizoram. 1st Edition 2006. As published in the Mizoram Gazette Extra
Ordinary No. Vol. XXXIV Aizawl Wednesday 6.4.2005 Chaitra 16, S.E. 1927 Issue No 66.

MIZO HNAM DAN

BUNG - 1
MIZO HNAM DAN CHUNGCHANG
Hmasang atangin Mizote hian hnam inkaihhruai nan leh thubuai/hlabuai rel fel
nan Hnam Dan an lo nei thin a; chungte chu uluk taka la khawmin ziak chhuah a ni.
Chang 1 A HMING LEH A KAIHHNAWIH
1) A Hming : He Dan hi Mizo Hnam Dan a ni.
2) A huam chin : He Dan hian Mizo zawng zawng a huam a; Mizo
hnahthlak hnam pengin tihdan bik an neih pawh a
hnawl lo.
Chang 2 MIZO Mizo’ tih hian Mizo hnahthlak tawh phawt chu a huam vek
a ni.

BUNG - 2
MIZO KHAWTLANG INAWP DAN
Chang 3 KHUA LEH A MI CHENGTE Mizo te hi pi leh pute hun atang
tawha khawbik neia awm thin an ni a. Thuneituin khuaa a puan apiangte
chu ‘Khua’ tih a ni.Khua apiangte chuan ram chin bithliah an nei zel bawk
a. A khaw thenawmte nen an inkarah ram inthenna fel tak ‘ramri’ an nei
vek a ni. Khuaa awm nghette chu chumi khaw ‘khua leh tui’ an ni.
Chang 4 KHAWTLANG RORELTUTE Khaw tinin khawtlang Roreltu an nei
a, chu chuan Khawtlang chungchanga thil pawimawh eng pawh a tul dan a
zirin an rel thei a, Vantlang Inkhawm pawh an ko thei.
Chang 5 VANTLANG INKHAWM Vantlang inkhawm chu khawtlang
roreltuten khawtlang pawimawh thila an khaw mipui an koh khawm hi a
ni. Pawlhoin emaw, mimal tuin emaw, mipui tam tak kovin inkhawm siam
mahse, chutiang inkhawm hu hemi dana vantlang inkhawm tih hi a ni lo.
Vantlang inkhawm chuan thu tihtluk an nei the a, chu chu
khawtlang roreltute pawhin an kengkawh tur a ni. Amaherawh chu ,
harsatna a awm chuan, a tul ang zelin khawtlang roreltute chuan an
tidanglam thei.
Chang 6 SALAM LEH SUKCHIN Khaw chhungah thubuai a awmin roreltuten
an rel thin a, chawitir ngai an chawitir thin. An lei chawi rual chuan
roreltute ei atan a thu azira an chawitir thin chu ‘Salam leh Sukchin’ a ni.
An chawitir dan chu hetiang hi a ni :
1) Salam : Salam chu Vawkpui a ni thin; tangka hman hnuah
chuan cheng nga (Rs 5/-) a ni.
2) Sukchin: Thil tihsual nep deuh Salam chawitirna tur em ni si
lova an chawitir thin chu Sukchin’ a ni. Sukchin chu zu bel pakhat
a ni .
Lal rorelna tihtawp a nih hnuah chuan khawtlang rorelna
chhunzawm zeltu chu Village Council a ni.Village Council chuan Salam
leh Sukchin chu, rorel han man angin an la ei zwl a. He dan bu ruahman
lai hi chuan cheng sawmnga (Rs 50/-) a ni. Tangka hlutna a danglam ang
zel in Mizoram pum puia hman turin roreltuten Salam leh Sukchin chu a
awm tawk an bithliah thar thei.
Chang 7 KHAW RAMRI LEH RAMRI LUNGPHUN Khua atan
Sawrkarin ramri a kham chu khuaa chengten anmahni thua sawn theih a ni
lova. Ramri lungphun pawh tih chhiat emaw, sawn emaw phal a ni lo.
Chutianga titute chu hrem theih an ni. Ramri chungchang chu sawrkar
chauh lo chuan tihdanglam theih a ni lo.
Chang 8 HNAM RO THIL Khaw ramri chhungah, khaw chhungah emaw,
khawdaiah emaw ramhnuaiah emaw, pipu sulhnu hlui, hnam ro tling,
khaw chhunga mite hinhalh lai tichhia emaw, ti bo emaw chu hrem theih a
ni.
Chang 9 VANTLANG TANA HMUN PAWIMAWH Khaw chhungah
vantlang tana hmun pawimawh tur reng reng chu mimal thil aia ngaih
pawimawh a ni thin.
Chang 10 TLANGAU Khawtin in tlangau an nei thei a, chu tlangau chu
khawtlang roreltute thuhnuaia awm an ni. Rikrum thilah lo chuan mimalin
emaw pawlhoten emaw anmahni thuin an autir thei lo.
Chang 11 VANTLANG THIR DENG LEH PUM Khaw tinin vantlang thirdeng
an nei thei. Vantlang thirdeng neihna hmunah chuan khaw roreltuten
thirdeng chu Pum sak nan vantlang tana renchang laiah hmun an pe thei.
Pumah chuan an thlen hmasak dan indawtin thir an chher hmsaktir thin a.
Hmeichhia thir chhertir tura a lo kal ve chuan mipain an kian thin.
Chang 12 TUIKHUR Tuikhur siam leh humhalh leh vawn thianghlim chu
khawtlang roreltute mawhphurhna a ni. Tui kang nghahah chuan a thleng
hmasa apiangin an thal hmasa thin. Hman lai chuan pain tui an chawi
chuan hmeichhiain an kian thin. ‘Pumah hmeichhia an lal a, Tuikhurah
mipa an lal’ tih a ni thin.
Chang 13 THLANMUAL Khaw tinin thlanmual an nei thin. Mitthi reng reng
chu, hmun danga phum tura khawtlang roreltute phalna la an nih loh
chuan thlanmualah ngei phum tur a ni. Thlanmual siam leh humhalh leh
enkawl chu khawtlang roreltute kuta awm a ni.
Chang 14 THLANLUNG PHUN LEH LUNGDAWH Lungphun leh
lungdawh hi a tana siam saka thlanah ngei tih tur a ni. Hmun dangah tih
duhna a lo awmin a phuntu ram chhung a nih loh chuan khawtlang
roreltute phalna lak tur a ni. Thlanmuala thingphun pawh hi khawtlang
roreltute remtihna lo chuan tih tur a ni lo.
Chang 15 KHAW KAR KAWNG LEH KAWNG DANGTE Khaw tinin,
sawrkar enkawl lai kawng ni l, mahni ram chhunga khaw kar kawng sahfai
leh enkawl thuah mawh an phur a. Feh kawng te, tuikhur kawng te, khaw
chhung kawng leh kawng dang tul apiang a enkawl thin.
Chang 16 IN HMUN Khawchhhungah In hmun sem leh then thuah khawtlang
roreltuten an thuneihna chinah chuan mawh an phur a ni. Vantlang tana
hnawk leh harsatna awm thei turah chuan an semin an then tur a ni lo.
Chang 17 KHAWVAWN THIANGHLIM Khaw chhung vawn thianghlim chu
khawtlang roreltute mawhphurhna a ni.
Chang 18 HNATLANG Khawtlang huapa hlawh nei lova hna thawh hi
‘HNATLANG’ a ni. Hnatlang kovin in tin atangin mi pakhat zel, mipa
puitling, kum 15 pumhlum leh a chunglam, kum 60 hnuai lamin thawh tur
a ni.
Chang 19 HNATLANG AWL Mi tupawh roreltuten hnatlang thawk lo tura an tihte
chu ‘Hnatlang awl’ an ni. Chu bakah, a huaia mite hi hatlangah an phut
ngai lo.
1) Hmeithai
2) Mipa kum 15 hnuai lam
3) Kun 60 leh a chunglam
4) Dam lo
5) Tawmkailo
Hmeithai hi hnatlang thawhah âwl mah se, an telna
thlawhhma kawng hnatlangah chuanan âwl bik lo.
Chang 20 RAM THEH THU Sawrkarin phalna a pek angin, Khawtlang roreltuten
ram an theh thei. Ram theh bak neih tuma vattu chu hrem theih a ni a, a
vah sa pawh a nei tur a ni lo.
Chang 21 LO HAL Lo hal dawn hian khawtlang roreltuten ram kang chhe lo
thei tur ang berin an rel tur a ni.Fimkhur loh vang leh roreltute thu zawm
loh vanga ram tikang chhia chu, chang 153 (2) anga hrem theih a ni.
Ramri bul neih kum chuan hal dawnin khaw thenawmte hriattir tur a ni.
Chang 22 RAM VAK LEH RAMCHHUAK Zan riak lova Silai kenga sa
zawnga ramhnuaia kal hi ‘Ramvak’ a ni a; zan riaka mi engemaw zat sa
kah tuma a huhova kal hi ‘Ramchhuak’ a ni.
Miin mi dang Silai hmanga sa a kahin, Silai neitu hnenah Sadar a
pe thin.
Chang 23 RANVULH Khuaa mi cheng tupawhin a duh ang ang ‘Ran’ avulh thei.
Chutianga vulhtute chuan mi dang tana hnawksak lo tur zawngin ran vulh
chu an khuahkhirh tu a ni. Chutianga vulhtute chuan Bung 11-nain ran
vulh chungchang a sawi angin an vulh tur a ni.
Chang 24 KHAWTHAR KAI Roreltute remtihnaa khaw hmun sawn emaw, hmun
hrang hrang atanga khaw awm ngai loha hmuna mi eng emaw zat
awmkhawm emcaw chu ‘Khawthar Kai’ a ni. Roreltute phalna la hmasa
lovin tuman khawthar an kai tur a ni lo. Chutianga kai lute chu hrem theih
an ni.
Chang 25 THLAWHBAWK Khuaa miten, an lo neih a hlat avanga kum khat
chhung atana a huhova an awmchilh emaw, kawng dang vang emawa
nghet lova mihring chenna hmun chu Thlawhbawk a ni. Thlawhbawk chu
khuaa chhiar a ni lo.
Khawtlang roreltute emtihbnain tute pawhin lo beih awmchilha
ngaih chuan ‘Bawk’ an khawh thei.Chutiang a thlawhbawk siamte chuan
siam chhan an tih zawh veleh an let leh tur a ni.Thlawhbawk awm phalna
chu a tul chuan kum tina siam thar zel tur a ni. Tupawh phalna nei lova
bawk khawh emaw, phal bak awm lui emaw chu Dan anga hrem theih a
ni.
Chang 26 KHAWPER Lal ram chhungah emaw, Village Council ram huam
chhungah emaw, Sawrkar phalnaa mi eng emaw zat In leh Lo dina
awmkhawm chu ‘Khawper’ a ni. Khawper chuan a khawpuia roreltute
thu ang zelin ‘Thuneitu’ an nei thin. Chung mite chuan a tul ang zelin
khawper atan ro an rel thin.
Chang 27 PEM Khuaa mi cheng mi tupawh khaw dangah a pem thei. Khaw danga
a pem dawnin a ruk a rala pem mai tur a ni lo. Mi tupawh a pem chuan a
In leh Bungrua te, Huan leh Ramte a kalsan tak emaw, a kalsan tur emaw
chu enkawltu siamin a pem thu chu Khawtlang Roreltute hnenah ziakin a
hrilh tur a ni. A pemna khuaa Khawtlang Roteltute hnenah a inhriattir
bawk tur a ni.
Chang 28 CHIKHUR Khuaa mite ram huamchhung khawi laiah pawh miin
Chikhur hai chhuak sela, a hai chhuaktuin mahni tan a hauh bik ngai lo.
Chang 29 KHUAI Khaw ram chhungah Khuaipui (Kham-Khuai) awm chu
tumahin pumbilh bik theih a ni lo. Khawtlang roreltute phalnaa a zu leh a
hnun lak thin a ni.
Chang 30 THIH CHUNGCHANGA KHAWTLANG MAWHPHURHNA
Khawchhungah mi tupawh thi sela, thi leh piang chhinchhiahtute hnenah
hriattir tur a ni.
Mitthi chungchanga thlan laih lehkhawhar riahpui chu tlangval
mawhphurhna;tlaivarpui chu khawtlang mawhphurhna;mitthi puala thil
khawn chu nulate mawhphurhna a ni.
Chang 31 HLAMZUIH Nausen thla thum (Ni sawmkua) hnuai lam thi chu
Hlamzuih’ a ni. Hlamzuih thi chu mitthi pangngai anga khawtlang
buaipui a ni lo.
Chang 32 THLANTHUT Khualkhuaa mi an thihin, a thihnaa awm ve ngei tur
lainaten an hriat a, an awm ve theih loh avanga, mitthi pual awmni an
kham chu, Thlanthu a ni. An thlanthut chuan chhungkhat leh thenrual tha
ten lenpuiin an ral thin.
Chang 33 MISUAL BIK CHUNGCHANGA KHAWTLANG RORELTUTE
MAWHPHURHNA Khaw huam chhungah, ruk ruk vangte, zu ruih
vangte leh thil tha lo dang tih vangtea khawtlang hriat thama mizual leh
hnawksak bikte chu Roreltuten an chungthu an relsak thei.
Chang 34 KHAWTLANG MAWHPHURHNA KAWNG DANGTE
A hnuaia sawi angte hi khuaa mi chengte mawhphurhna a ni :
1) Mibo zawn leh tuitla ruang zawn : Khuaa mi tupawh chin
hriatlohva a bovin emaw, tuitla zawn ngai a awmin emaw
khawtlangin zawn tur a ni. Mi bo chu ni sarih(7) thleng an
zawng thin.
2) Kangmei chhuak : Kangmei chhuak a awm chuan khuaa mi
chengten a rang thei ang berin thelh tur a ni. Kangmei tichhuaktu
chu chang 153-a Kangmei thu angin hrem tur a ni.
3) Lui humhalh : Mahni ram chhunga lui humhalh thuah
chuan khawtlang Roreltuten mawh an phur a ni. Khuaa mi
chengten an ram chhunga luite chu neitu chan changin an humhalh
thin.
4) Ram theikung humhalh : Ramhnuaia thing leh hrui, a rah leh a
zik, a hnah ei chi reng reng, a kung kih leh a hrui chhah hi tih loh
tur as ni. Hemi dan bawhchhia chu a thu awmdan azirin Roreltuin
a awm tawkin a hrem thei.
5) Vantlang thil venhim : Khuaa vantlang thil reng reng venhim chu
khawtlang mawhphurhna a ni. Chutiang tichhia chu a thu a zirin
Khawtlang Roreltuten an chawitir thei.
6) In sak leh a bul vel : Khuaa mi cheng tu pawhin in a sak dawn
chuan khawtlang roreltute a hriattir hmasa tur a ni. In sakna tur
hmun chu an sak hmain Khawtlang Roreltutren an endik hmasa tur
a ni a, an phal angin an sa tur a ni. Khawtlang tana hnawksak
zawngin tuman in an sa tur a ni lo. Thu awih lo chu Roreltuin a
awm tawkin a hrem thei.
7) Ek in, ran in, buh in : Chhungkaw tinin anmahni ram
chhungah mahni pualin ek in te,ran in te, buh in te an sa thei.
Amaherawhchu, thenawmte leh vantlang tana hnawksak a nih
chuan Khawtlang Roreltuten an thiahtirin an sawntir thei.
Hemi zawm lo chu a thu azirin Roreltuin a awm tawkin a
hrem thei.
8) Chhan ngai chhan leh tanpui ngai tanpui : Mi tupawh,
rikrum thil vang emaw, mihring vang emaw, ramsa leh ran kawlh
vang emaw engvang pawha chhan ngaia a awm chuan a hria
apiangin chhan nghal tur a ni a, tanpui a ngaih ang anga tanpui tur
a ni.
Chutiang bawkin, mahni nupui/pasal lakah emaw,
fate laskah emaw nu leh pate lakah emaw unaute lakah
emaw,engvang pawha miin chhan a ngaih chuan,a hria apiangin
chhan nghal tur a ni a, tanpui a ngaih ang anga tanpui tur a ni.
Chhan ngai chhan leh tanpui ngai tanpui hi Mizo hnam nunphung a
ni.
Chhan tumna avanga thil tihchhiat emaw, a mihring
ngei chunga kutthlak emaw chuan lei a kuai lo.
9) Ensan : Hman laiin khawtlangah mi hnawksak leh kawhmawh
bawl bikte chu, an in leh lovah chuangkai lovin an ensan thin. Thih
thua thlan inlaihsak duh loh thleng thlenga ensan erawh chu an
awm ngai lo.
Chang 35 THIAN MAN Mipa tan thian chi hnih siam theih a ni a, ‘In lam
thian’ leh ‘Ram lam thian’ (Heta thian tih hi Inneihnaa thian hi a ni lo).
1) In lam thian: Sechhun/Khuangchawi chuan, ran talh nikhuaah a
In lam thian chu a sa chanpual a pe thin; ranpuiah chuan, a lung leh
a kal pakhat a ni thin. Chu chu ‘In lam thian’ man a ni..
2) Ram lam thian : Ramvak mi chuan sa a awhin emaw, a kahin
emaw, a thian chu ‘Thian Sabeng’ a pe thin. Chu chu ‘Ram lam
thian’ man a ni.
Thian man hi hmeichhia chuan, Vawkpa sut nghak talh
hian a thian hnenah a khabe phawh hlawk leh a hmuiner a pe thin.
Chu chu ‘In sahmui’ an ti a, ‘Thian sa kha’ an ti bawk.
Hetiang thian insiam hi nghet hle mahsela, chhunzawm
theih loh hun a lo awm chuan ban theih a ni a, ban man sawi a ni
ngai lo.

BUNG - 3
NUPUI PASAL INNEIH THU
Chang 36 INNEIH CHUNGCHANG Hmasang atang rengin Mizote hi Palai
hmangin mipa chhungte leh hmeichhe chhungte an inberem a. Sadawtin
Rem-ar a talhsak a. Mipa chhungten hmeichhe chhungte hnenah nupui
man an pa a, hmeichhe chhungten an dawng a. Hmeichhia chu a pasal tur
inah a lawi a. Sadawtin innei turte chu an sam a suihkaihhlihsak a. Ar
zangtuak talhin a inneihtir thin.
Tun hnuah erawh chuan Sakhaw Puithiamte leh
iunneihtirtu turta thuneiturten an ruat apiangin an inneihtir thin.
1) Innei/nupa : Hmeichhia leh mipa,puitling, nupui pasal pawm lai
nei lo ve ve, palai hmanga mipa chhungte leh hmeichhe chhungte
inberema, man inhlan a,inneihtir theituin a inneihtir hi Innei an ni.
Chutianga Inneite chauh chu Nupa an ni.
2) Man hlanna : Tun hma chuan hei hi tawngkaa tih a ni thin a,
lehkha kan neih chinah chuan ziaka tih a ni, hetiang hian :-
a) Inneite hming ve ve;
aw) Inneite kum zat ve ve;
b) Inneite pa hming ve ve;
ch) Inneite khua/veng ve ve;
d) Man zat;
e) Man hlan zat;
f) Man bat zat;
g) Thutphah zat;
h) Man hlantute hming leh signature;
i) Man dawngtu hming leh signature;
j) Hriatpuitute hming leh signature;
Man hlantute leh man dawngtute lam atangin;
k) Man hlanna hmun;
l) Man hlan hun leh ni;
m) Inneih ni (Form 1 en rawh)
3) Nupaa chhiar theih loh :Inluhkhung emaw, infan emaw, inru
emaw, tlan dun emaw te chu eng chen pawh nupa anga awm dunin
fate pawh nei hial mahse, chang 36(1)-a sawi anga innei an nih loh
chuan nupaa chhiar theih an ni lo.
Chang 37 MAN LEH MUAL Hmasang atangin Mizo Dana nupui pasala
inneihnaah chuan, mipain a nupui man a pek thin chu ‘Man leh mual’ a
ni. Man leh mual hi mihringte inleina a ni lo va. Nupui pasala innei turte
leh an chhungte ve ve, chhung leh khata insuihkhawmna tura inremna
entirna a ni. Chuvangin kawngro nei taka siam a ni.
Man teltu chu pa ber a ni a. Pa ber a awm tawh loh chuan, a
aiawha pa chan chang apiangin an tel thin. Man teltu chuan Mo chu a
theih angin a lawi ang a, mak chhiat a tawh pawhin a tuam hlawm tur a ni.
Man leh mual hi tangkaa bithliah a nih hma chuan ro thil,
thi leh dar te leh sial te an lo hmang thin a. Tin, bel leh hriamhrei thleng
pawha hman a ni bawk thin.
Hetiang huna an pawm dan tlangpui chu Se puitling hi ‘Sial’ an ti
a. Se puitling lo hi ‘Tlai’ an ti a; chu chu ‘Sepui chanve’ anga ngaih a ni.
Mizovin Tangka kan hman tantirha a hlutna an chhut dan tlangpui
chu :
Sial - Cheng sawmli
Tlai - Cheng sawmhnih
Tlai Sial - Cheng sawmhnih
Tin, ‘Tlai’ tih hi Se puitling lo tihna a ni a, Sial hming a lo
put ve avang hian Man leh Mual thuah hian ‘Tlai nga’ an lo ti ber thin.
1) Man bi : Pain a fanu pasal nei tur manbi a thliah ang ang hi
Manpui a ni. Manbi thliahna chu Tlai a ni a. Tlai chu Rs.20/- hua
ngaih a ni. Sailo man chu Tlai 10 a ni a, hnamchawm man tlangpui
chu Tlai 4 a ni a, a tawng san theih ber chu Tlai 5 a ni. Pain a fanu
pasal nei tur manbi a thliah bakah amah leh lainate eitur chi hrang
a siam hi Mantang a ni.
Nun dan leh khawsaknate a lo danglam zel a, tun hnua
manbi atana hman tlangpui ni deuh bera lang chu. Manpui leh
Mantang Cheng Zali leh Sawmhnih(Rs.420/-) a ni.Man teltu Pa-in
man eitute hnena Mantang a sem dan pawh a tlangpuiin a hnuaia
bithliah ang hi a ni.
a) Sum hmahruai - Cheng 60/- (Sawmruk)
aw) Sumfang - Cheng 50/- (Sawmnga)
b) Pusum - Cheng 40/- (Sawmli)
ch) Palal - Cheng 30/- (Sawmthum)
d) Ni-ar - Cheng 20/- (Sawmhnih)
e) Naupuakpuan - Cheng 20/- (Sawmhnih)
2) Man eitute: Mizo inneihna chungchanga man eitute hi Palal eitu
tih chauh lo chu laina bul tak tak an ni vek a, Palal erawh hi chu
khualkhuaa pasal nei tan phei chuan hmelhriat tha deuhte zawn
chawp a ni fo thin.
3) Mantang : Mizo inneihnaah hian hmanlai chuan tangka van
avangin man pe tla thei hi an vang thei hle thin a. Chuvang chuan
hmeichhe lam chhungte hian ‘Manpui’ chu pe thei lo mah sela,
Mantang’tal hi chu pe thei turin an phut deuh hram thin.
Chuvangin Mizo Inneih danah hian Mantang hi a pawimawh em
em tih a lang thei a ni. Mantang eitute chu a hnuaia tarlan ang hi a
ni :
a) Sumhmahruai: Sumhmahruai chu Mantang zinga
mi, pasal nei pa chanpual a ni a, ani chuan a unaute emaw a fapa
indang tawhte emaw a teltir thin.
b) Sumfang : Sumfang pawh Mantang zinga mi, pasal nei
pa chanpual a ni a; ani chuan a unaute emaw a fapa indang
tawh emaw a teltir thin.
c) Pusum : Mo pu. (Mo hringtu nu pa) ei tur a
ni. A pu chu lo thi tawh mah sela, a pi (a pu nupui) a la dam
phawt chuan a pasal la dam tluka ngaih a ni a, ani chuan a
ei tur a ni. Anni nupa an thih taswh chuan an rokhawmtu
ziding ber chuan a ei ang. Pu dik tak ten pusum an tel lo a
nih chuan, a pu dik tak chuan ‘Pu ban man’ Sial a thing
thei. Pusum teltu tur dik ber a thih tawh chuan, a fate zinga
mi pakhat aia tamin pusum an tel thei a, chu chu ‘Pu phir’
an ti. Chu bak chu Mantangah phir a awm ngai lo (Man
tang eitu zingah pusum teltu chauh hian lawi a kham thei a
ni).
d) Palal : Khualkhuaa pasal nei chuan an va
innghahna tur ‘Thlen in’ an tih thin atan hmelhriat tha leh
bul deuh an zawng thin a, mi tu pawh thisen zawmpui kher
lo pawh an zawng thei. Chu chu ‘Palal’ an ti a, pasal nei
khan duh duha chaw a lam ngamna tur a nih avangin
‘Chawthing zenna’ an ti thin. Nu leh pa biak phak loh leh
biak hman loh thil engpawh lo thleng sela, pa hminga thil ti
thei a ni.
e) Ni-ar : Ni-ar hi a pa farnu (a ni) ei tur a ni. Ni dik
an awm loh pawhin a aiawh zawn chawp mai theih a ni.
f) Naupuakpuan : Mo laizawn a u ei tur a ni. A nausen
laia lo pawtu leh awmtleitu a nih avanga eitir a ni. U a neih
loh pawhin zawnchawp theih a ni.
Note : Pa chuan heng sumhmahruai leh sumfang teltu turte
hi a tul a tih loh chuan a siam lo thei. Mantang dang eitu
turte erawh hi chu a tlangpui chuan siam ngei tura ngaih a
ni.
Chang 38 PALAL Inneih buatsaihnaah Palai pahnih aia tlem lo tirh tur a ni.
Palaite chuan innei turate thuthlung tih fel leh man hlan hi an tih tur a ni.
Chang 39 THUTPHAH Hmeichhe pasal nei chu, a lo upat a, harsatnain a
tlakbuak hunah, amah a intunnun nana hman tur thlaveng a neih theih nan
leh a pasal nena inthen thulhah pawh a thuam a lakkir theihna tura man
hlan laia man dawngtuin Rs.20’-(Tlai) a pek kir leh chu ‘Thutphah’ a ni.
Thutphah leh Thuam inzawm dan chu hetiang hi a
ni : Hmeichhia pasal neiin Thutphah a neih loh chuan, lo inthen pawh ni
se, a thuam a la kir thei lo va, a pasal emaw a fate emaw chan tur a ni.
Thuam a lakkir dawn chuan thuam manah Cheng Sawmhnih (Rs.20/-) a pe
tur a ni.
Hmeichhia pasal nei, thutphah nei chu, a pasalin a
mak chuan, a man ba zawng zawng, thutphah nen lam a pasal chuan a pe
tla vek tur a ni a, chu bakah a bungrua leh a thuam zawng zawng a
chhuahpui vek thei.
Hmeichhia pasal nei, thutphah nei chu a thih chuan
a chhungten a thuam zawng zawng an la kir thei, man ba a awm erawh
chuan man chu tlaiin a kiam tur a ni. Amaherawhchu thutphah tih loh man
dang zawng zawng chu pek tlak tawh vek a nih a, a chhungten thuam an
lak bawk chuan, Thutphah chu lak tur a ni lo.
Chang 40 THIAN MAN Hmeichhiain pasal a neihin thian a nei thin a;mahse
thian Hmeichhia pasal nei, thutphah nei chu a thih chuanb a chhungten a
thuam zawng zawng an la kir thei; man ba a awm erawh chuan man chu
tlaiin a kiam tur a ni. Amaherawhchu thutphah tih loh man dang zawng
zawng chu pek tlak tawqh vek a
Chang 41 LAWI Man teltuin a duh chuan, fanu pasal nei chu ranin a lawi
thei. Lawina sa chu moneitu lam nen, zat leh zata insem a ni a, mipa lamin
a lu an chang thin.
Note : Mo nu leh pa neinung deuhte chuan lawi nan Sial an hmang thin a;
mi tam ber chuan fanu malsawmna atan Vawkpuiin an lawi thin.
Khualah sa ken a harsat chuan, a lu chuah an thawn thin a. Lawina chu
vawk emaw, sial emaw, bawng emaw a ni thin.
Chang 42 MO LAWI Mo a lawi dawnin mipa lamin mo hruai turin laina thenrual
thate an tir a, hmeichhe lamin lawichal an ruat a, mo chu a thiante nen
lawichal hovin mipa Inah an lawi thin.
Tun hma chuan vawi hnih lawi - lawichhiat leh lawithat a awm a,
tunah chuan lawichhiat hi a awm ta ngai lo va, vawikhat lawiah fihlim
nghal a ni.
Chang 43 LAWICHAL Mo lawi tur hruaitu ber atan hmeichhe lam nu leh pain an
aiawha mi an ruat hi ‘Lawichal’ a ni. Khual khuaa pasal neihnaah pawh
mawhphurtu ber a ni. Mo chu a pasal turte inah tha tak leh him taka a lawi
theihna tura pa chan chasnga hruaitu a ni. Lawichal chuan Tlai aia tam a
phut tur a ni lo va. Lawichal man hi mipa lamin an pe thin. Tualchhungah
chuan Lawichal man hi pek ngei tur a ni chuang lo.
Note : Lawichal chuan Mipa In an luh dawn hian ‘Kha fanu fapa kan
rawn lawipui e,’ tiin hma hruaiin an au thin.
Chang 44 MAKPA CHHUNGKHUNG Mipain Nupuite chhungkua
belh tum saa inberem a, innei a, a nupuite chhungkuaa a luh chuan
Makpa Chhungkhung’ a ni.
Inneih hnuah pawh an dinhmun a zirin Makpa chhungkhung a
awmthei.
Chang 45 ZAWLKENPUAN Inneihnaah hmeichhiain ‘Zawlkenpuan’ a nei tur a
ni. Zawlkenpuan hi Inneihna thil serh tikimtu pakhat a ni a,a pasal thih
hunah tuam nana tih a ni. Zawlkenpuan chu Mizo puandum pangngai a ni
a; puan thulkhung dang ang a ni lo. Zawlkenpuan nei lo chuan pasal in
atangin a buatsaih thei;amaherawhchu, a senso chu hmeichhe lam tum a
ni. Zawlkenpuan chu a fanuin a chhawm thei lo, Inthen thulah pawh
Zawlkenpuan chu a chhawmtuin a chhuahpui thin.
Chang 46 LAWI AR Mo lawi turin ‘Lawi ar’ a lawipui thin a, chung ar te chu
man teltu leh man eitute pek khawm a ni.
Chang 47 ZAWNCHAWP PA LEH ZAWNCHAWP NUTA TE Hmeichhia,
Nu leh pa nei tawh lovin pasal an neih dawnin Palal eitu ang mai ni lo, paa
vawn tur emaw, nuta-a vawn tur emaw a zawng thei a, chung a zawnte
chu ‘Zawnchawp Pa’ emaw ‘Zawnchawp Nuta’ emaw a ni. Chung mite
chu hmeichhe lam chuan a man a teltir thin.
Chang 48 PALAI SA Inneihnaah lawina ran talh a awm chuan a dar emaw, a
nakruh pahnih hleh emaw, palai sa atan palaite hnena pek tur a ni. Mo
lawmnaa ran talh belh a nih chuan Palaiin palai sa dang a phut tur a ni lo.
Chang 49 NU MAN Nupa inthen tawh fanu emaw, nulat fain emaw pasal a neih
a, a nuin a man a ei ve thin hi Nu-man a ni a. Mantang a ni lo.
Nu man chu cheng sawmhnih (Rs.20/-) a ni a, a hringtu, a
nu dik tak chauhin a ei tur a ni.
Chang 50 HMEICHHE BUNGRUA Hmeichhiain pasal a neiha a chhawmluh
ngei tur ‘Hmeichhe bungrua’ tih thin chu hengte hi a ni - Pawnpui te,
Thul te, Thingrem te, Phurhhlan te, Thembu te leh Zawlkenpuan te hi.
Hmeichhia pasal neiin Pawnpui chhawm tur nei lo sela, a pasalin a
lamsakin emaw, a pasal ina a puahin emaw, hmeichhe man chu Tlaiin a
kiam thin. Puah laiin hmeichhia chu thi sela man kiam tur a kiam lo vang.
A dangte hi chu neih loh vanga man kiamna a ni lo. Pawnpui chu lo chhia
sela, a pasal in atangin puah leh sela, a tira a chhawm anga ngaih tur a ni.
Hmeichhia thi sela fa thihsan a neih loh chuan Pawnpui tih a bungruate
chu a chhungten an la kir leh thin a; fa a neih erawh chuan lak kir tur a ni
lo. Pasalin nupui dang a neih leh dawnah erawh chuan,Pawnpui pawh lak
kir a ni thin.
Chang 51 THUAM Hmeichhia pasal nei, a pain emaw, a man eitute emawin
thil engpawh an chhawmtir reng reng chu Thuam a ni. Thuam chu a
hnuaia ziak zat emaw, a aia tam emaw pawh a ni thei a, a aia tlem erawh
chu Thuama chhiar a ni lo.
1) Thival hrui thum emaw
2) Thifen hlui hrui khat leh thival tak hrui khat emaw
3) Thihna tangka cheng 20 man aia hniam lo emaw
4) Tangka fai Rs.20/- aia tlem lo emaw
‘Thuam’ hi chi hniha then theih a ni :
1) Laksawn theih Thuam : Laksawn theih Thuam chuan thil
pathum, Incheina lam te, Inchhung bungrua te, pawn lama awm
khawih chet theih te a huam.
2) Laksawn theih loh Thuam : Laksawn theih loh Thuam chuan In
hmun te, Huan te, Sangha dil te leh thil dang khawihchet theih loh
Thuam atana an pek chu a huam vek.
Hrilhfiahna : Thuam nei reng reng chu a man Tlai (Rs.20/-) in a puang
thin. Thuam chu inneih ni kher lovah pawh pek theih a ni. Pek laiin
Thuam a ni ngei tih sawi chian tur a ni.
Nupa chu lo inthen sela, uire vang a nih loh chuan thuam zawng
zawng a chhuahpui vek thei. Amaherawh chu, Nupui chu a thih a,
Thutphah tih loh a man dang zawng zawng chu pek tlak a nih bawk chuan,
Thuam zawng zawng kir mah se, Thutphah a kir ve lo.
Thuam reng reng chu thil pawimawh bik tambarah leh an
nupaa pawimawh an tih dun thin dangah te pawh an hmang thei a.
Amaherawhchu in hmuna insak nana emaw, huan enkawl nan emaw,
pawisa puk tulna thilah a pasal chuan in hmun chu ama hmingin dah mah
se, a hmun kha chu a chhawmtu Thuam a ni reng. Chutiang bawk chuan
Thuam chu tambar thil ni lo, nawmchenna lam thil atan an nupaa remtih
dunin lo hmang pawh ni se, a pasalin a nupui chu a mak chuan, thuam an
lo hman man chu a pasal chuan a rul ang.
Hmeichhiain sum a chhuahin emaw, mipain a nupui a
makin emaw, thuam zawng zawng a kirthei. Chuvang chuan, pasal nei chu
tupawhin eng pawhin lo thuam se, a thuamtu remtihna tel lo chuan neitu
nihna tihdanglam theih a ni lo.
Hmeichhe Thuam, in hmunah mipa sensovinb in sa sela,
hmeichhia chuan sum chhuah leh si sela, in hmun chu a ta a ni reng;
mahsem, in chu mipa ta a ni. Hmeichhiain a in chu a neih dawn chuan a
sakna man a pasal hnenah pein emaw, a pasalin hmun chu a neih dawn
chuan, a nupui hnenah in hmun man chu pein emaw an inremsiam thei.
Chutianga an inremsiam theih loh chuan Roreltute thu lo chuan a tu zawk
zawk mahin mahni chanpual ni lo cungah thuniehna an nei ngawt thei lo.
Chang 52 INRU Mipain hmeichhia nupuia neih duhin nu leh pate hriatpui
lohvin an inah hruai sela, ‘Inru’ a ni. Man leh mual thuah inru chu fan
anga ngaih a ni. Chang 36 sawi anga insawiremna a awm loh chuan nupui
pasala pawm a ni lo. An insawirem hnuah chuan hmeichhe man tlaiin a
pung thin.
Chang 53 TLAN DUN Mipa leh hmeichhia, inneih duh, nu leh pate hriatpui lohva
anmahni awmna in ni lo, hmun dangah awm dun sela, ‘Tlan dun’ an ni.
Tlan dun innei zui chu hmeichhe man tlaiin a pung. Chang 36 sawi anga
inneih thatna a awm loh chuan inneia pawm a ni lo. Sumchhuah pawhin
tlan dun vanga man punna tlai kha a chhuak ve lo.
Chang 54 LUHKHUNG/FAN Innei tura nu leh pa remtihna awm lova, mipa
hmeichhe ina a pasal nih tuma lut hi Luhkhung a ni a. Hmeichhia mipa
ina a nupui nih tuma lut hi Fan a ni.
Hetiang titu tan hian mualphothlak tak a nih
avangin man leh mual a nghawng thin. Mipain a luhkhung chuan a nupui
man tlaiin a kiam a, hmeichhiain a fan chuan a man tlaiin a pung thin.
Chang 55 MAN LOVA INNEI Nupui pasala inneih dawna man leh mual
awm lo tura palai hmanga mipa chhungte leh hmeichhe chhungte
inberema innei hi ‘Man lova innei’ a ni.
Chang 56 MAN BO Hmeichhia pasal nei tawh, sumchhuah emaw, uire emaw
avanga inthen tawh hnuin, a lunglen vangin emaw, chhan dang vangin
emaw man pawh phut lovin, nu leh pa remtihna pawh awm lovin a pasal
inah lut leh ta sela, ‘Man bo’ a ni. Chutianga lut leh chu nupa dik tak a ni
leh a;amaherawhchu hmeichhe chhungten man an thing thei tawh lo. A
bungraw chhawm erawh chu an chhuhsak thei a, an tuithlar thei a, an
insiamrem leh thei bawk.
Chang 57 MAN AIA MA TELTU CHAWM Man aia inchawm hi, in khata
awm hovin emaw, in hrang atangin emaw a inchawm theih a. Engtikawng
pawhin inchawm se, inchawm hlum loh chuan man tlaka ngaih theih a ni
lo.
Chutianga inchawm mek chu inngeih lohvin, hmeichhe lam
duhna avangin an nupa chu inthen sela, kum thum aia tam lo inchawm
tawh an nih chuan, hmeichhiain mipa hnenah man zatve a pe ang.
Hmeichhia chu uire a nih chuan dan pangngaiin a pasalin Thuam leh
Bungrua pawh a hreng thei.
Mipa lam duhna avanga inthen an niha hmeichhia chu a
pasal laka thisenpal a nih chuan, kum thum lai an inchawm tawh bawk
chuan, a man zatve tlaka ngaih tur a ni a, a bak chu chang 37(1) a
hmeichhe man bithliah dan chu tehnaa hmangin a zatve a pe tla tur a ni.
Thisen pal lova a thih chuan chawm zui a ngai lo va, engmah dang sawi
theih a ni lo.
Chang 58 MAN KIAM THEIHNA CHITE Hmeichhia pasal nei tur man, Tlaia a
kiam theihnate chu hetiang hi a ni:
1) Lamthlang rapthla : Pasal sun vanga kir
2) Hringkir : Pasal nei, pasal ina fa sun emaw,
nauchhiat emawa kir leh
3) Lengleh : Pasal nei, fa nei lova kir leh
Chang 59 SEHRUI SAT CHAT Innei tura miin thu an thlun fel vek tawh
hnuah mipa dangin hmeichhia chu neih zawk tumin an inneih tithulh sela,
‘Sehrui sat chat’ a ni.
Sehrui sat chattu chuan a sehrui sahchah chhan hmeichhia chu nei
ta sela, a nupui man chu Sial (Rs.40/-) in a pung ang. Sumchhuah pawhin
sehrui sahchah man chu a chhuak ve lovang. Mipa chuan a neih duh leh si
loh erawh chuan, nupui man zat Sehrui sah chah man a chawi ang.
Chang 60 KHUAL-KAI Nulain khaw dangah pasal a neih chuan ‘Khualkai’
a ni.
Chang 61 CHHUATKIL KAI MAN Hmeichhiain a laichin bul ni lo, midang in
atangin pasal nei sela, a in neitu chuan chhuatkil kai man tlai, pa chan
atangin a tel thin. Sumchhuah leh uire vanga inthenah chhuatkil kai man
chu a chhuak ve tur a ni lo.
Chang 62 NUPUI MAN INKHALH Unau inkara upa zawkin man pe tla lovin
nupui nei sela, a nupui pa chuan inneih dawnin, “I nau Sialin ka khalh
e”a tih chuan nupui man inkhalh a ni. Chutiang a lo nih chuan a nauvin
nupui a neih ve hma ngeiin a u nupui man ba chu a pe hmasa ngei tur a ni.
Man inkhalhna hi pe tla lovin a nau nupui man pe sela, man inkhalhna Sial
chu a nau nupui man tur atang chuan a khalhtu chuan a laksak thei.
Chang 63 CHARSUTPHAWI Tlangvalin nula unau zinga a naupang zawk emaw,
a naupang ber emaw, a u te pasal neih hmain nupuiah nei sela.
Charsutphawi a ni. Charsutphawia inneihnaah chuan hmeichhe man
tlaiin a pung thin. A upakhat aia tam pawh neih khalh se, a man punna chu
tlai aiin a tam thei chuang lo. Hmeichhia chuan sum a chhuah pawhin
Charsutphawi man hi a chhuak ve lo. An makpa chuan nupui dang neih
leh duh sela, a nupui sun taka man chu la ba si sela, a nupui sun taka
chhungte chuan, an makpa hluiin nupui thar a neih theih loh nan,
sumhmahruai leh mantang pe thei lo khawpin a man bat kha an thing tur a
ni lo. Amaherawhchu, a nupui thar man a pek tlak hmain a hluii man a la
bat chu a rul hmasa tur a ni.
Chang 64 THISEN PAL Hmeichhia fa nei emaw, nauchhiat emaw
chu, ‘Thisen pal’ a ni. Hmeichhiain sawnpaiin, a sawn paina chu pasalah
nei sela, inneih hmain anmahni inah a hring emaw, inneih hnuah a pasal
inah a hring emaw, thisen pal a ni. Hmeichhia, a pasal laka thisen pal lova
a thih chuan man ba a bova, thisen pal erawh chuan man ba a bo thei lo.
Rai lai mek ni sela,thisen pala ngaih a ni. Nau chunga thi pawh thisen pal
a ni.
Chang 65 SEBO MAWH Innei lova nula leh tlangval kara fa a lo pian
emaw, a lo pian hma pawhin, sawn man pek a nihin emaw, pek a la nih
loh pawhin emaw, nula leh tlangval chu an inneih leh chuan mipa lamin
man pangngai bakah Sebo mawh,Tlai(Sawn man chanve) an pe tur a ni.
Sawn man pek tawh a nih chuan tlai chu Sebo mawh niin,fanghmano eia
ei tur a ni a, a chanve dang erawh chu man puiah rin nghal tur a ni. Sawn
man la pe lo an nih chuan man pangngai bakah fanghmanoeia ei turin
Sebo mawh ‘Tlai’ a pe tur a ni.
Chang 66 HMEI Mipa, nupui pawm lai neiin, a nupui tak baka
hmeichhe dang nupui angaa a neih hi ‘Hmei’ a ni. Hmei neih hi Mizo nun
danah thil mawi lo taka ngaih a ni.
Chang 67 KUT ZALA TLA Nupui man ba chu man teltuin ama thuin man ba
aiah a batu bungrua lo la sela, ‘Kut zala tla’ ani. Kut zala tla hian man ba
aia tlem hu pawh la sela, man ba zawng zawng a tibo. Man hu aia tam lak
phei chuan rukru anga ngaih theih a ni.
Chang 68 REM AR TALH/ARZANGTUAK/REM AR TALH CHHAN
Mizo inneihnaah chuan palai hmangin mipa chhungte leh
hmeichhe chhungte an inberem a, man an inhlan a, hmeichhia chu a pasal
tur inah a lawi thin. Chumi zan chuan Sadawtin Khawnthiang a dawntir a.
An sam zai nga vel ve ve thlang cvhhuakin, chhamphual chungin a
suihkaihhlihsak a. Chumi zawhah chhamphual chung bawkin an sam
suihkaihhlih chu a phelhsak a. Chumi zawhah mipa ar leh hmeichhe ar a la
a, chhamphual chung bawkin buhtlei hman lai ngeiin an zangah a vaw
hlum thin. Chutianga Sadawt ar talh cvhu ‘Rem ar talh’ a ni a,
‘Arzangtuak’ a ni bawk. Rem ar talh chuan inremna tur a entir a.
Arzangtuak chuan malsawmna a entir.Chutianga inremna leh malsawmna
chu Rem ar talh chhan a ni.
Kawng dang a awm leh a. Nupui nei turin man pek tur zakhamna
takngial pawh nei lo sela, engemaw zat chu a theih huna peka intiamin,
innei turin inremna an siam a. Sadawtin mipa ar leh hmeichhe ar chu a la
a, chhamphual chungin buhtlei hman lai ngeiin a tlah a; chu chu rem ar
talh a ni a, Arzangtuak a ni bawk. Chutianga neih huna man inpek tura
intiam/inrem chu Rem ar talh chhan a ni.
Chang 69 INKAICHHUAK Hmeichhia pasal sun, a pasal thih atanga thla 3 hnua
a pasal laka inthen thianghlimna siam chu, ‘Inkaichhuak’ a ni.
Inkaihchhuah hian hriatpuitu, thenawm khawvengte an awm ngei tur a ni.
Chutianga kaihhchhuah thian hnu chuan pasal dang nei thei a ni a, mipa
lakah chesual mah se uire a ngaih a ni tawh lo.
Amaherawhchu hmeichhia, a pasal nena fate nei tawh pasal sun,
thla thum hnu pawha inkaichhuak lo chu, Pa dinhmun luaha fate enkawltu
a ni. A fate man leh a tu te Pusum pawh a tel thei. Chutiang nu chu Mizo
nunah nu dik, nu rinawm,nu thianghlim a ni a; amaherawhchu, mipa danga
laka a chetsual chuan uire a ni thung.
Pasal sun chu, mitthi chaw pek a ngaih av angin a pasal thih atanga
thla thum pumhlum a pasal inah a awm tur a ni a, chumi chhung chuan
inkaihchhuah tur a ni lo. Thla thum tih hi ni 90 a ni; chumi chhunga
inkaichhuak lui chu chang 75 a sawi angin, ‘Sumchhuah’ a ni.
Note : ‘Pasal in’ tih hian, la indang lova nu leh pa ina awm emaw, pasal
pual ina awm emaw,mi in luaha awm emaw, an nupaa an awmna apiang
chu a huam.
Chang 70 MAKPA HNAMHRUAL CHAT Miin nupui a sun chuan, a nupui
chhungte nen an inzawmna a chah tak avangin, ‘Makpa Hnamhrual
Chat’ a ni. Makpa hnamhrual a lo chah chuan nupui dang a neih leh hma
chuan pawnpui laksak tur a ni lo.
An makpa chuan nupui dang neih leh duh sela, a nupui sun taka
man chu la ba si sela, a nupui sun taka chhungte chuan, an makpa hluiin
nupui thar a neih theih loh nan, sumhmahruai leh mantang pe thei lo
khawpin a man bat kha an thing tur a ni lo. Amaherawhchu, a nupui thar
man a pek tlak hmain a hluii man a la bat chu a rul hmasa tur a ni.
Chang 71 NUPUI PAWI KHAWIH Nupuiin mi pawi a khawihin, a pawi khawih
dan azirin a mawhphurtu a hrang thei. Tingthul leh mipat hmeichhiatna
kawngah nupui avanga lei chawi tur a nih chuan, a pasal ni lovin, ama
man teltu mawhphurhna a ni.
Amaherawhc hu, tingthul leh mipat hmeichhiatna kawng ni lo, kawng
dangah reng reng chuan, a nupui chawi tur leh tel tur kawngah a pasal
mawhphurhna vek a ni.
Chang 72 NUPUI LAKA PAWI KHAWIH Mi nupui laka pawi khawiha lei
chawi chu a pawi khawih a zirin a dawngtu a hrang thei. Tingthul leh
mipat hmeichhiatna kawngah nupui lakah miin lei an chawi chuan, a pasal
ni lovin, a man teltute dawn tur a ni.
Amaherawhchu, tingthul leh mipat hmeichhiatna kawng ni lo,
kawng dangah reng reng chuan, nupui lakah miin lei an chawi chuan, a
pasala dawn tur a ni.
Chang 73 FANGHMA NO EI Fanghmano ei chu rulh leh tawh loh tura
eiral hi a ni. Nupui tlan kohnaah hian, hmeichhe nu leh pain Tlai emaw, a
aia sang emaw an lo phut chuan, chu chu man ba rulh nan hman a ni thin.
Man ba a awm tawh loh chuan Fanghmano eia ei a ni thin.
Chumi bakah chuan,Sehrui sahchah man te, charsut phawi
man te, hmingchhiat man te, inneih nia mipa lamin hmeichhe lam tana a
sensote hi Fanghmano ei a ni vek. Sumchhuah nikhuaa chhuak ve tur a ni
lo.
Chang 74 HNAM DANG NENA NUPUI PASAL INNEIH Mizo mipain hnam
dang nupuia a neih chuan Mizo Dan angin engkim a kal thin. Anmahni
inkarah intiamna bik neih pawh lo duh sela, roluah thu leh fate thuah Mizo
Hnam Dan kalhin a ti thei lo. Mizo hmeichhiain hnam dang pasala a neih
chuan hnanm dang chhungkuaah a luta ngaih a ni.

BUNG - 4
NUPA INTHEN CHUNGCHANG
Mizo zingah Nupa Inthen Dan chi hrang hrang a awm.
Chang 75 MA/MAK Mipain a nupui duh lova a then hi Ma a ni.
Tupawhin a nupui a mak chuan, a nupui chu a pasal laka thisen pal a ni
emaw ni lo emaw, a man ba zawng zawng a tlak vek tur a ni. A nupui
chuan a bungrua leh thuam zawng zawng a chhuahpui vek thei. Nupa an
neih chhunga an thawhchhuah dun In leh Lo leh bungruate chu
chhungkhat lainaten awm an tih ang angin an sem ang a;annin an sem
theih loh erawh chuan khawtlang roreltuten an semsak ang.
Hmeichhiain a in lam pan nan sum sen ngai sela,mipain a
tumsak vek tur a ni.
Nupa la indang lo, nu leh pate nena la awm chu, an
thawhchhuah dun pawh Pa angchhunga la awm an la nih avangin Pa ta
vek a ni a, insem theih a ni lo.
Chang 76 SUMCHHUAH Hmeichhiain a pasal a duh lova, ama thua a then
chuan ‘Sumchhuah’ a ni. Sum a chhuah chuan man pek tawh zawng
zawng chu man eituten an pe kir leh vek tur a ni. Man atana tangka aiah
bungrua pek ni sela, chumi ngei chu pekkir leh tur a ni. A awm tawh loh
chuan a tira an pawm dan ang hu tawk an pe kir tur a ni. Hmeichhiain a
thuam leh ama pual a bungrua a chhuahpui thei.
Nupui nei laiin nula ngai sela, a nupuiin a pawm duh loh a,
a chhuahsan nghal chuan, sumchhuah a ni lovang a, a bungrua mipa ina a
luhpui ngeite chu a chhuahpui thei bawk ang. Man bat a awm chuan pek
tur a ni.
Nula ngai tih emaw tlangval ngai tih emaw hi nula kher
emaw tlangval kher emaw ni lovin hnmeichhe mutpui emaw mipa mutpui
emaw tihna a ni.
Chang 77 SUMLAITAN Ngam leh ngama nupa inthen hi
‘Sumlaitan’ a ni. Man zawng zawng pek tlak hnua sumlaitana inthen an
nih chuan man eituten an man ei atangin a zatve an pekir leh tur a ni. Mipa
chuan man zatve pawh a la pe lo a nih chuan, man zatve tlinna tur a pe
ngei tur a ni. Sumlaitan ni mahse, bungrua leh thuam hi then chi a nih ve
loh avangin hmeichhia chuan a chhuahpui vek thei.
Chang 78 PEKSACHANG Man pek tawh zawng zawng chhuak leh tawh lo
tura inthenna hi ‘Peksachang’ a ni. Peksachang tih cvhuan man atana pek
sa chauh a kawk a;hmeichhe bungrua leh thuam a huam lo va, hmeichhia
chuan a chhuahpui vek thei.
Chang 79 KAWNGKA SULA MAK Nupui pawm lai neiin hmeichhe dang nupui
atan a hruailuhin emaw, nupui thlakna tura hualsa nei emawa a nupui
pawm lai a mak chuan, ‘Kawngka sula mak’ a ni. Kawngka sula mak
hmeichhia chuan buhbal leh bungbel hmun thuma thena hmun khat a
chang thei. Buhbal tih hian ei leh bar leh eizawnna tur a an lo
thawhchhuahte leh inchhhung bungrua pawh an pahniha an lo
thawhchhuah apiangte chu a huam vek a ni. Roluahtu, nu leh pa in luahtu
ngei pawh nu leh poa an thih hnua an nupaa an thawhchhuah dun chu a
huam vek a ni.
Nupa la indang lo, chhungte dang nena la awm chu a huam
lo. Hmeichhia chuan a bungrua leh thuam, hmeichhe pual bik a chhuahpui
vek thei.
Chang 80 UIRE Pasal nei laiin mipa dang ngai sela, Uire a ni. Uirena hi
hmeichhe sualna chungchuang tak a nih av angin a man pek tawh zawng
zawng lak kir leh vek tur a ni a, a bungrua leh a thuam zawng zawng a
chan vek bawk ang. Pipute atangin,’vun inhlihsak’ em chu an ti ngai lo va,
hak lai an chhuahpui thei.
Pasal sun, inkaichhuak lova pa dinhmun luaha fate
enkawltu pawh, mipa laka a chetsual chuan Uire a ni. Chutianga uire chu,
a faten emaw, a pasala chhungten emaw, a tu zawk zawk pawhin an
hnawtchhuak thei. A faten hnawtchhuak lova awmpui zel an duh chuan an
awmpui zel thei a, khumpui erawh chu a chang thei tawh lo.
Chang 81 PASAL AWM LOH HLANA CHHUAK
1) Hmeichhia, a pasal awm loh hlana mahni thua chhuak chu ‘Tlan’ a
ni. A pasal lo hawn a, a kohva a haw duh loh chuan ‘Sumchhuah’
a ni. A pasalin a koh duh loh chuan a ‘Ma’ a ni
2) Hmeichhia, a pasal awm loh hlana a pasala chhungte nen inngeih
loh vanga, a pasala chhungter chhuahtir chu a pasal lo haw leh
hnua koh tur a ni. A pasalin a koh duh loh chuan a ma a ni. Kohva
a haw duh loh chuan sumchhuah a ni. A pasal lo haw hmain a tu
zawk emaw lo thi sela, mahni thua chhuak chu Sumchhuah a ni a,
Pasal chhungte chhuahtir chu mak a ni.
Chang 82 ATNA AVANGA INTHEN Nupa tu emaw zawk lo a sela, inthen tura
ngaih a ni lo. Kum thum (Thla 36) chhung chu inenkawl ngei ngei tur a ni.
Amaherawhchu, kum 3 hnuah pawh a reh loh va, inthen loh theih a nih loh
chuan, Peksa changa inthen theih a ni. Kum thum hmaa mipain a then
chuan a ma a ni a. Hmeichhe chhungten loh theih lohna avanga an lak
chhuah chuan Sumchhuah a ni.
Chang 83 NUPUI FANAU CHHUAHSAN Nupui nei laiin nupui atan hmeichhe
dang a duh zawk avangin inthenna thu pawtchata, a nupui a chhuahsan
chuan ‘Nupui fanau chhuahsan’ a ni. Nupui fanau chhuahsantu chuan a
chhuahsan ni atangin a in leh lo a chhuahsan chu a chang ang a, a fate ta a
ni ang. Fa nei, a fate nu chu chang 102 a sawi angin a fate enkawltu a ni.
Fa nei lo an nih a, an in leh lo chu an nupaa an din a nih
chuan, anupui ta a ni.
Nupui fanau chhuahsantu chuan inthennna chu tichiang lo
leh pawtchat lova nupui fanau a chhuahsan a, nupui fanau lakah a
mawhphurhna pawh engmah ti duh lova kum thum (Thla 36) a awm chuan
Nupui fanau chhuahsan a ni.
Note : In leh lo tih hian,chhungkuaa thil neih zawng zawng a huam.
C hang 84 NUPUI FANAU TLANBOSAN Nupui nei laiin nupui dang neih duh
vang ni kher lovin, chhan awm lova a zinnaah emaw, a hnathawhnaah
emaw, eng vang pawhin rei tak awm sela, a nupui fanau laka a
mawhphurhna pawh engmah ti lo leh chin hriat lohva kum thum chhung a
awm chuan ‘Nupui fanau tlanbosan’ a ni.
Chumi hnuah a lo hawn leh pawhin, nupui chuan a lo duh
tawh lo thei. A nupuiin a duh tawh loh chuan a in leh lo a chan ang a, a
fate ta a ni ang. A fate nu chu chang 102 a sawi angin a fate ta a ni ang. An
tuten pasal pawh lo nei sela, pusum kha a pu aiah an piin a tel thin.
Fa nei lo an nih a, an in leh lo chu an nupaa din a nih
chuan, a nupui ta a ni.
Chang 85 HMEICHHE BUNGRAW LAK Uirena tih lohah chuan, engti kawng
pawhin nupa lo inthen sela hmeichhiain a bungrua a la kir leh vek thei.
Hmeichhe bungraw laknaah mipa bungrua lo tel palh sela, in pek kir leh
mai tur a ni a, rukru anga puh theih a ni lo. Bungrua lak hian mipa lam leh
hmeichhe lam hriatpuitu fel tak an awm tur a ni.
Chang 86 ZANGZAW Mipa. vanduaina avanga mipa thei lo hi ‘Zangzaw’
a ni. Zangzaw chu inenkawl nan thla thum nghah tur ani. Thla thum
thlenga nupui a pawl theih loh chuan, a nuipui chu peksachangin a kal thei
a, thla thum nghak zo lova kal chu sumchhuah a ni.
Hmeichhiain a pasal chu Zangzawah puh sela, a puhna chu
a dik loh chuan, hmingchhiat man chawitir theih a ni. Chumi bakah mipain
anupui chu a pawm duh loh chuan Sumchhuahin a kal tur a ni.
Chang 87 CHHUPING Hmeichhia, vanduaina avanga chhuping pasal pawl
theih loh chu, inenkawl nan thla thum nghah tur a ni. Thla thum hnuah
pawh pawl theih loh a la nih fo chuan, Peksachanga kaltir theih a ni. A
pasalin thla thum tlin hmaa a chhuahtir chuan a ma a ni. A nupui pawhin
thla thum a nghah duh loh chuan sumchhuah a ni.
Chang 88 NUPA INPAWL DUH LO Inneih atangin mipain a nupui pawl duh lo
sela, thla khat chhung nghah tur a ni. Thla khat hnuah pawh a la pawl duh
loh fo chuan, a nupui chu a chhuak thei a, a pasal chuan man zawng
zawng a pe tla vek tur a ni. Chutiang bawkin hmeichhiain a pasal pawl a
duh loh chuan thla khat hnuah a chhuak ang a, man zawng zawng a pe kir
vek ang.
Chang 89 NUPUI TLAN KOHNA Hmeichhia, pasal nei lai chu eng vang
pawhin a pasal hnena awm duh lovin ama chhungte hnen lamah awm se,
Tlan a ni. Tlan kohna chu an tlan chhan a zirin Rs.5/- atang Rs.20/- thleng
a ni thei a ni.
Chang 90 SAZUMEIDAWH Tlangvalin man awm lovin hmeichhia an
chhungte remtihnain nupuiah neih duhin luhkhung sela, hun eng emaw
chenah duh lovin chhuahsan leh ta se la, Sazumeidawh a ni. Chutiang
Sazumeidawh chuan, eng pawh lo thawk chhuak mah se, a luhpui bak chu
engmah a chhuahpui thei lo.
Chang 91 NUPA INTHEN FATE DINHMUN Mizote hi pipute atang rengin
Pa lam atanga chi kal a nih avangin fate chu Pa ta an ni. Nupa an inthen
chuan, an fate kum thum tling lo chu Nu hnenah an awm thin. Nu lam
chuan hnute hne lai chu pa hnenah an hruai thin. Kum thum tling lo chu
pain lakluih loh tur a ni a. Nuin pa hnenah a hruai loh pawhin fa chu pa ta
a nih avangin enkawl thuah Pain mawh a phur. Kum thum tling tawh
erawh chu, Pa hnena awm tur an ni a; nu hnena awm zawk an nih pawhin
nuin chawm man a beisei thei lo. Fate enkawl thuah erawh chuan, englai
mahin Pa a inthiarhlim thei lo
Fatlum erawh chu nuin a tulpui peih chuan pain a chuh buai
thei lo va, an fa dangte pawh an inbiakrem dan azirin Nuin a awmpui thei.
Duhthlanna hmang thei an nih hnjuah chuan, an faten an
awmna tur duh an thlang thei. An fate chu khawiah pawh awm se, nupui
pasal neih thuah chuan pa chan leh mawhphurhna a ni reng.

BUNG - 5
SAPHUN
Chang 92 SAPHUN Hman laiin Mizo zingah hnam hrang hrangin ‘Sa’ biak dan
an nei hrang vek a. Miin a hnam kalsan a, hnam dang sa biak zawm tur leh
an hnam vuan tura a va intulut hi ‘Saphun’ a ni. Chutianga mi dang ‘Sa’
va phuntu chuan a ‘Sa’ chu a va be ve ta a. Chu bakah hnam nihna pawh a
vuan tel tihna a ni.
SAPHUN DAN CHI HRANG HRANG A AWM
1) Fahrah nih vangin : Chhungkhat laina belh tur mumal nei
loten hnam dang Sa an phun thin.
2) Laina siam nan : Khual lam hlaa awm ten laina
hnaivai an neih lohna hmunah awmhmun bengbelin khawsa
sela, laina bul hnai siam nan hnam dang Sa an phun thin.
3) Chak loh zawk vangin : Indonaa sala mante leh
dinhmun chhiat avanga mi chak leh thil tithei zawk hnena
intulutte chuan a lo rei hnuah an awmna hmuna an va
belhte Sa an phun thin.
4) Fa dam thei loten fa an dam theih nan hnam dang Sa an
phun ve bawk thin.
Chang 93 SAPHUN DAN Mi tupawhin mi dang Sa a phun dawn chuan Sa
phuntu leh a phunna tur remtih tawnna a ngai a, chutianga remtih tawnna
an neih chuan, hriatpuitu awmin an puangchhuak a. Saphun an tipuitling
thin.
Chang 94 SAPHUNTE DINHMUN Mi tupawhin mi dang Sa a phun chuan, a
phunna chhungkuate chi leh kuang nihna a lo nei ve ta a ni.
Chang 95 SAPHUN TICHAT Saphun hi a tu lam lam pawhin an tichat
thei.

BUNG - 6
FA-A SIAM ( ADOPTION )
Chang 96 FA-A SIAM CHHAN Fa nei loten midang fa an fa atan an
siam thei. Faa siam dan chu kawng hrang hrang a awm :
1) Fa nei loten fa an duh vang : Fa nei loten fa an duh
avangin an fa atan mi dang fa an la thin.
2) Chawmtu neih loh vang : Chawmtu leh enkawltu bulbal nei
loten an lo bawrhsawmin emaw, an lo upain emaw, anmahni
enkawltu tur mi dang an fa atan an la thin.
3) Fahrah nih vang : Chawmtu leh enkawltu nei lo fahrahte chu
miin an fa atan an siam thin.
Chang 97 FAA SIAMTU LEH SIAM TUR DINHMUN Faa siamtu tur
puitling leh faa a siam tur naupang dinhmun chu a hnuaia sawi ang hi a ni:
1) Faa siamtu : Naupang, mahni faa siamtu tur chu mi pangngai,
rilru fim a ni ngei tur a ni a; nupa an nih chuan an nupaa remtih
dun a ni ngei tur a ni.
2) Kum inthlauhna : Faa siamtu tur puitling leh faa a siam tur
naupang chu kum 21 aia tlem lovin an inthlau ngei tur a ni.
3) Naupang Nu leh Pa :Faa siam tur naupang chu a nu leh pa an la
dam chuan an nupaa remtih dun ngai a ni tur a ni a; nu emaw pa
emaw chauh pawh dam se, a remtihna lak ngei tur a ni.
Naupang nu leh pa chu awm hrang pawh ni se, an
remtih dun a ngai tho va;amaherawhchu, a nu emaw, a pa emaw
chu, a fa ngaihsak lova tlanbosan a nih chuan, a awmpuitu zawk
remtihna lak tur a ni.
4) Nu leh Pa nei tawh lo : Faa siam tur naupang chu nu leh pa
nei tawh lo a nih chuan, a enkawltuin emaw, a laichin hnai ber
emawin faa siam phalna a pe tur a ni..
Chang 98 FA-A SIAMNA LEHKHA Faa siam hi a siama leh a siamtu hming
chiang taka ziak tur a ni. Chu lehkhaah chuan a hnuaia sawite hian an
hming an ziak(sign) tur a ni.
1) Faa siam (Hming ziak thei a nih chuan )
2) Faa siamtu
3) Faa siam naupang Nu leh Pa
4) Nu leh Pa an awm loh chuan, an laichin bulhnai ber emaw, a
enkawltu emaw;
5) Hriatpuitu puitling pahnih bakah Khawtlang roreltu.(Faa siamna
lehkha Form-2 na en rawh)
Chang 99 FA-A SIAM DINHMUN Naupang chu faa siam a nih tawh chuan, fa
tak nen a dinhmun a thuhmun a ni.
Chang 100 FA-A SIAM CHUNGCHANGA KAM TAM MAN Faa siam
chungchangah hian, mi tupawhin sawi loh tur sawiin mi pawi sawi sela,
chhungkua a tihkhawloh theih avangin chang 144-a kam tam hremna anga
hrem theih a ni.

BUNG - 7
ENKAWLTU NIHNA (GUARDIANSHIP)
Chang 101 ENKAWLTU Chhungkaw pa ber chu, chhungkaw
mawhphurhna la thei lova a awmin emaw, a thihin enmaw,
chhungkaw mawhphurhna latu apiang chu Enkawltu(Guardian) a
ni.
Chang 102 FATE ENKAWLTU ATAN NU
1) Nu dinhmun :Chhungkuaa Pa ber a thih chuan a nupui chu
chang 181(1)-a sawi angin, Pa dinhmun luaha fate
enkawltu a ni. A fate leh a tute chungchangah pawh pa dam
laia pa dinhmun luahin, fate man teltu leh tute pusum eitu a
ni. Hetianga tu leh fate enkawl thei Nu chu, nu dik leh
rinawm, nu zahawm leh chhuantlak nu thianghlim a ni.
Chutiang a nih zawh loh erawh chuan chanvo engmah a nei
thei lo.
2) Roluah thuah: Pasal sun chu, a fate nen khawsa an
nih chuan pa dinhmun luiaha enkawltu a nih avangin
Roluah chungchangah pawh tuma tihbuai theih a ni lo.
3) Thurochhiah chungchang : Pa ro, in hmun leh huan te,
ram leh thil dang eng pawh, Nu kuta awm a ni. Pa-in ro a
sem tawh pawh, Nuin a fate a awpkhawm chhung chuan,
nu kuta awm a ni. Amaherawhchu, a fate indan hunah
emaw chhungkaw inthendarh a lo tul hunah emaw chuan,
nu chuan pa ro sem tawh dan kha a ti danglam tur a ni lo.
4) Chhungkua chhuahsan lui fa dinhmun : Pa a thih hnuah
nuin a fate a awpkhawm laiin, a fate zinga mi, tu pawhin a
nu remtih loh chungin a chhungkua chhuahsan lui sela, pa
dam laia chhungkaw chhuahsan lui ang a ni. Intuithlar an
nih chuan chang 190(1) a sawi ang zulzuiin ro
chungchangah chanvo engmah a nei lo.
5) Fate hnena pek theih loh Nu hriat loh hlanin pa
rokhawmtu nihna chu fate hnenah pek theih a ni lo. Nu
hriatpuiin faten pa rokhawmtu nihna an neih pawhin, a
indan hma chuan pa rokhawmtu nihna neitu chu nu kuta
awm tur a ni.
6) Fate puala pawisa dah : Pain a fate mimal
pualin tangka dah hran bik nei sela, Nu hova awmkhawm
an nih chhung chuan a dah hransaka chuan nu thu lo
chuan deh chet tur a ni lo.
7) Enkawltu atan nu hnunung : Pain fapa nei lovin
fanu chauh nei sela, a fanute chuan pasal an neih hnuah an
nu chu thi sela, a thih hnuah pa chuan nupui dang nei leh
sela, pa chu thi leh si sela, a nupui thar chu pa dinhmun
luaha ro enkawltu a ni. Mipa laka a chetsual erawh chuan
chanvo engmah a nei lo.
Chang 103 ENKAWLTU NI THEI DANGTE
1) Enkawlltu atan fa : Enkawltu ni lai mek.Nu a thihin, a fate
puitling zinga upa ber chuan chhungkhata khawsaho an la
nih chua hotu chan a chang ang. Chu chuan chang 179 leh
180 -a roluah dan a tidanglam lo.
2) Enkawltu atan mi dang : Fa puitling nei lova nu leh pa an
thih chuan, an fate jpuitlin hmaa enkawltu atan a hnuaia
mite hi ruat theih an ni:
a) Naupang pi leh pu (mipa lam)
b) Naupang Pami (naupang pa unau)
c) A chunga (a) leh (b) sawi ang hi an awn loh chuan
enkawltu ini thei indawt dan chu hetiang hi a ni :
(i) Naupang pi leh pu (hmeichhe lam)
(ii) Naupang pu (naupang nu nuta)
(iii) Naupang ni ( naupang pa farnu)
(iv) Naupang nu laizawn
(v) A chunga sawi te hi an awm loh chuan, roreltuin a awm
apiang a ruat thei. ‘Pi’ tih hi pasal dang nei tawh a nih
chuan, enkawltu a ni thei lo.
Chang 104 ENKAWLTU MAWHPHURHNA
1) A tih turte: Chang 102(2) anga naupang enkawltuin enkawlna kawngah
thuneihna a neih chu :
a) Naupang chungchang : Enkawltuin Pa chan changin naupang himna
leh an tana thatna tur thilah chuan, naupang chungah thu a nei.
b) Ro chungchang : Tam bar chungchangah leh naupang thatna
kawngahm loh theih loh thilah chuan,naupang ro tawh chet theih
(moveable) tenau deuh chu, roreltu phalna la hmasa lo pawhin tihral theih
a ni.
2) A tih loh turte: Chang 103 (2) anga enkawltuin naupang enkawlna
chungchangah tih loh tur chi hrang hrang a neih te chu :
a) Enkawltu chuan ama hamthatna turin a duh duhin naupang ro a tiral thei
lo.
b) Roreltu phalna lo chuan enkawltu chuan naupang ro thil lian deuh leh
khawih chet theih loh chi (immoveable) chu, hralh te, hman te, thil dang
nena inthleng te, mi pek te, engti kawng mahin a ti thei lo.
c) Roreltu phalna la tur pawhin chang 103 (2)-a sawi, emkawltu ni thei
dangte nen inrawn tlang hmasa lo chuan, enkawktuin amahin engmah a ti
tur a ni lo.
Chang 105 RORELTUIN ENKAWLTU A THLAK THEI.
Rorelltuin enkawltu chang 103 (2)-a mite chu enkawltu ni tlak a nih lohzia
fiahna tha tawk a hmuh chuan a paih thei a, chang 103 (2) -a sawi zinga
mi a ruat thar thei.
Enkawltu thlakna chungchangah thubuai a kal chua, a
enkawla te sum leh pai hi tuman thubuai senso atan an hmang thei lo.


BUNG - 8
INNGAIH LEH SAWN PAI THU
Chang 106 INNGAI Nupa ni lo, hmeichhia leh mipa inpawl hi ‘inngai’ a ni.
Chang 107 SAWN CHUNGCHANG
1) Sawn: Hmeichhiain a pasal ni lo, midang laka fa a hrin hi Sawn a
ni. Hmeichhiain chutianga nau a pai chuan Sawn pai a ni a; mipain
chutianga fa a neih chuan Sawn thlak a ni.Pa bik hriat lohva nau
piang chu Falak a ni.
2) Sawn man: Miin sawn a thlak chuan sawn man a pe thin. Sawn
man chu Cheng Sawnli (Rs.40/-) a ni thin. Sawn man chu lei chawi
leh fa tlanna a ni a. Sawn man ba a awm ngai lo.Amaherawh chu,
sawn pai chu thla thum a thlin hma chuan sawn man a awm thei lo;
thla thum a thlin erawh chuan a chhiat pawhin sawn man a bo thei
lo.
3) Sawn man pek dan: Sawn paitu lamin sawn man an thing thina,
sawn thlaktuin a pe thin.Sawn thlaktuin sawn man a pek duh loh
chuan. Pa a nihna a hauh thei lo; fa chu nu ta a ni.Amaherawh chu,
sawn man chu thin loh vanga pek loh a nih chuan, sawn thlaktu
chu pa a nihna a bo thei chuang lo.
4) Sawn nawn : Hmeichhia in a sawn paina lakah bawk sawn a pai
leh chuan, Sawn mawn a ni a:Sawn nawnin man a nei lo va:sawn
thumnaah erawh chuan sawn man a awm leh thin. Chutiang a
inkarthlaka kal a ni.Sawn chu phir pawh nise, sawn man a pung
chuang lo.
5) Sawn hruai: Sawn chu enkawl a ngaih chhung chuan a pa hnenah
an hruai thin.
6) Nu hnena sawn awm theih chin : Sawn chu kum thum a tlin hma
chuan a nu hnenah a awm tur a ni.Kum thum a ral hma chuan,
anuin pasal neiiin emaw, chhan dang vang emawa kalsan a nih loh
chuan, a pain a la lui thei lo.
Note : Sawn bel : Miin sawn a thlak chuan, a sawn thlaknae
hnenah Sawn bel, a zu awmin a pe thin. Anni chuan an duh ang
angin an theihthang thin. Sawn bel hi ek a nih loh chuan a aiah
Rs.1/- an lo inpe thin.
Chang 108 SAWN THLAK INNEI ZUI Tlangvalin sawn a thlakna a neih
chuan, chang 65-a sawi angin man bakah Sebomawh, cheng Sawmhnih
(Rs.20/-) (Tlai) a pe tur a ni. Rai atanga thla thum tlin hmaa an inneih
chuan, Sebomawh a awm thei lo. Hetiang innei zui fate chu inneih hmaa
piangte pawh sawn an ni lo.
Chang 109 FA TIHBAWWLHHLAWH MAN Hmeichhe nau paiin, a nau
paina ni lo, mipa dang ngai sela, Fa tibawlhhlawh a ni. Fa tihbawlhhlawh
man chu a hnuaia mi ang hi a ni :
1) Fa tihbawlhhlawh man Rs.40/- leh Uire : Hmeichhia pasal nei, fa
tibawlhhlawh man Rs 40/- (Sial), a pasal lakah a chawi ang a, a mah
chu uire a ni bawk. Inthen hnua fa tibawlhhlawh erawh chu Uire a ni
lova, fa a tihbawlhhlawh man a fa pa lakah a chawi ang.
2) Sawn tihbawlhhlawh man : Sawn tihbawlhhlawh man chu a pai
atanga thla thum tlin hma pawh ni se, hmeichhia chuan a
tihbawlhhlawh man Rs 40/- a fa pa lakah a chawi ang.
Note : Fa tihbawlhhlawh hian a chetsualpui mipa lam a khawih lo.
Chang 110 KHUMPUI KAI MAN Chhungkaw lu ber mutna chu ‘Khumpui’ a
ni. Hmeichhe beisei avanga khumpui leh a bul hnaia va kal leh awm man
an nih chuan Khumpui kai a ni.. Khumpui kai chu khumpui atanga ban
phak chinah chauh man theih a ni. Khumpui kai man chu Sial a ni.
Chang 111 KHUM TIHBAWLHHLAWH MAN Hmeichhia leh mipa , mi
khumah inpawl sela, ‘Khum tibawllhawh’ an ni. Khum tihbawlhhlawh
man chu Tlai a ni. Khum tihbawlhhlawh hian khum chauh ni lovin, mi ina
hmeichhia leh mipa inpawl hi a huam a ni.
Chang 112 LAWITHLEM Lawithlem chu mi nu, a pasal awm loh hlana
a pasal anga lang tura kawng hrang hrang hmanga mutpui hi a ni.
Lawithlemtu chu hrem theih a ni. A pasalin a nupui chu a pawm duh loh
chuan, Lawithlemtu chuan sum a chhuahsak tur a ni.Lawithlem tuma
hlawhtling lo pawh lawithlem anga ngaih a ni.
Chang 113 THLIM Mipa in hmeichhia pasal pawm lai nei, a muhil lai a pasal
awm loh hlana a pasal lema changa a lo pawl chuan ‘Thlim’ a ni. Thlim hi
Lawithlem ang bawk a ni a, a hremna pawh a thuhmun.
Note : Lawithlem leh Thlim hi suahsualna chungchuang tak a nih avangin,
hman lai chuan a ti tu beng emaw, hnar emaw hlehsak a ni thin. Hetianga
hlep tur hian, Chem hmang lovin ‘Tlahthi’ an hmang thin.
Chang 114 INTIAM Nupui nei lai leh hmeichhe dang emaw pasal nei lai leh
mipa dang emaw innei tura inberemin, a bawhchhetu zawk chu tangka
emaw, thil eng emaw chai tura inberem chu Intiam a ni. A bawhchhetu
zawk chuan an intiamna ang ngeiin a chawi tur a ni.
Chang 115 DAWNPUANPHAH Nula nu leh paten an fanu pasal atana an duh
tlangval leh an fanu chu an remtihnain hmeichhe inah mut duntir sela,
Dawnpuanphah’ a ni. Zawl puan phah an ti bawk. Tlangvalin a neih
leh duh loh chuan Sial a chawi ang.
Chang 116 HNUTE DEH
1) Nula hnute deh : Nula hnute pawng deh chu lei chawi theihna a ni a,
Tlai thlenga chawiti theih a ni.
2) Mi nu hnute deh : ‘Mi nu’ tih hi hemi thuah hi chuan pasal pawm lai
nei emaw , pasal sun,fate awpa, pa chan changa awm emaw a ni. Mi
nu hnute deh chu Sial thlenga chawitir theih a ni.
Chang 117 PAWNFEN ZAR Hmeichhe pawnfen zial that emaw, thleh that
emaw, a dah that emaw, mi dang hmuha zar pharhsak chu amah
tihmualphona a nih theih avangin Tlai thlenga chawitir theih a ni.
Chang 118 RAIZEP Hmeichhia, nau paiin , a nau pai chu zepin, a fa pa ni lo, mi
dang pasalah nei sela, Raizep a ni. Raizep chu hriat chhuah a nih chuan a
pasal chuan a hnawtchhuak thei a, a man zawng zawng a phih chhuak vek
thei. Raizep chungchang a lei chai theihna leh a fa dinhmun chu hetiang hi
a ni.
1) Fa tihbawlhhlawh man : Hmeichhia chuan a nau pai chu a fa pa
hrilh hauh lova pasal nei lui a nih emaw, mipa dang ngai emaw a
nih hriat chhuah a nih si chuan, chang 109(1)-a sawi angin , a fa pa
tel turin fa a tihbawlhhlawh man a chawi tur a ni. Amaherawhchu a
fa pa chuan a hriat hnu pawha engmah a sawi loh chuan nau pian
hnuah chuan fa tihbawlhhlawh man sawi theih a ni lo.
2) Raizep fa dinhmun : Raizep chu hriatchhuah a nih a, a fa pain a
fa chu, fa atana a duh chuan sawn man pein a chang thei. A fa chu
lak nghal a duh chuan a la nghal thei a, a lak nghal duh loh chuan,
naute nu chhungten sawn dinhmun angin kum thum tlin hma chuan
an enkawl tur a ni.
Naute chu a pain a duh lohva, anu pasalin a fa atan a duh
chuan a nei thei. A pawm duh loh erawh chuan a nu chhungte ta a
ni.
Chang 119 ZEN Mipain hmeichhia mutpui tumin zanah a mut hmunah va kal sela,
‘Zen’ a ni. Zen chu in chhungah a awm lai man a nih a, a hlawhtlin loh
chuan, Tlai thleng a chawitir theih a ni.
Chang 120 MI NU THLEM Mi tupawhin mi nu, pasal pawm lai nei, pawl tuma
a thlem chuan, Tlai thlenga chawi tir theih a ni.
Chang 121 MAHNI BUL LEH BAL NGAIH Pipute chuan, pafa inngai an awm
chuan thlawhhma lama pa chhiatnaah an ngai a, khua pawh tikhenga ngaih
a nih avangin, an pahnihin , khawtlangin tuiin an leih thin. Mizo danah
chuan, mahni bul leh bal ngaih hi thil zahthlak tawpkhawk a ngaih a ni.
Chang 122 MI A MUTPUI Mi â mutpui hi thil mawi lo leh zahthlak tak
leh sual lian tak a ni a, mite endawng hlawhna a ni. Hemi dana ‘Mi â’ tih
hi rilru lama mi pangngai chen lo hi a ni.

BUNG 9
THUBUAI AWMTHEIHNA TLANGPUI
Thubuai awmtheihna chi hrang hrang, ahnuaia miah te hian, lei chawite
chu ‘Salam’ tih chauh lo chu a tuartu lam chan tur a ni.
Chang 123 KUTTHLAK
1) Kuthlak naran : infiamna leh intihpalh naran ni lova, awng dang
vanga miin mi dang chunga kut a thlak chuan, a thu awm dan a
zirin, roreltuin kutthlaktu chu a awm tawk a chawitir thei.
Amaherawhchu , hnar intih thisak satliah mai chu Mizo Dana
kutthlak a tling lo.
2) Hliampui tuar khawpa kutthlak : Miin, nunna atana hlauhawm
khawpa mi dang taksa englai pawh a tihnat chuan Hliampui tuar
khawpa kutthlak a ni. Hetianga kutthlaktu chu a pawikhawih dan a
zirin hrem theih a ni.
3) Hliampui tuar khawpa kutthlak palh : Miin a tum reng vang ni
lova, a chunga chang 123 (2) anga kutpalh a tuartir chuan a tul dan
azirin a enkawlna atan roeltuin kuttlhlak palhtu chu a awm tawk a
pektir thei.
Chang 124 INRALPALH Tum reng vang ni lo va, sa kah tumin, sa emaw tia
mihring a kahhlum palh te, sa emaw tia feia khawh tumin mihring a
khawhhlum palh emaw, kawng anga intihhlum palh emaw te hi
‘Inralpalh’ a ni.
Tun hma chuan hetiang thila inbiak remna an siam chuan,
a ralpalhtuin Sialin a thisen a, puandum leh puanngoin a tuam bawk thin.
An inbiakremna anga an inngaidam tawh chuan thuchhiaa lak theih a ni
tawh lo. Amaherawhchu, ngaaihdam a nih tawh chuan an inbiakremna ang
chu an zawm ngei tur a ni thung.
Tun hnuah erawh hi chuan Siala in thisen kher lo pawhin
chumi zul zui chuan inbiakremna siam theih a ni. Chutianga inbiakremna
chu hretu pahnih aia tlem lo neiin ziaka siam theih a ni, An inbiakremna
anga an inngaihdam tawh chuan, thu chhiaa lak zui theih a ni tawh lo.
Chang 125 TUAL THAT Tum lawk reng mi tihhlum chu tualthat a ni.
Tualthat hi sualna vawrtawp a nih avanginhman lai Mizo
zingah chuan, tualthattu chu a thaha chhhungten an thah let ve pawh a
thiang a ni. Amaherawhchu lal supui a vawn hman chuan a him a ni.
Chang 126 INSUAL Mi, thinriam in bei hi ‘Insual’ a ni. mi an insualin ruh tliak
leh hliam na deuh te a awm loh chuan engmah thubuai a awm zui ngai lo
va. Thisen chhuah leh intihnat thuah erawh chuan a thu azirin hrem theih a
ni.
Chang 127 INVEL Mi tupawhin thinrim vanga dawi zawk chunga kut a thlak
hi Invel a ni. Invelh hian a thu azirin lei akuai thei. Thisen chhuah leh
intihnat dangah chuan chang 123 angin hrem theih a ni.
Chang 128 NUPUI VELH
1) Miin a nupui hliam tuar khawpin vel sela, a nupui chu tlanin, haw duh
ta lo sela, sumchhuah ni lovin ‘peksachang’ angin a kal thei.
Kutthlaktu chu hrem theih a ni.
2) A nupui velh chu mi inah tlan lut sela, a tlan luhna in neitu chuan
thlavang hauhvin a pasal chu lo dang sela, chu pawh chu zah zo lovin
a pasalin a umzui zel chuan, in neitu chuan eng ang pawhin kut lo
thlak mah sela, lei a kuai lo. In neiu ni kher lo pawh a lo awm
remchang apiangin in neitu aiawhin an lo chhan thei. A chhantu
chungah opawh kut a thlak chuan hrem theih a ni.In neitu chuan a um
luttu chu kut thlak lova thu buaia a lak zawk chuan, a thu awmzia
azirin chang 130 anga rel tur a ni.
3) Miin a in chhungah emaw, hmun dangah emaw pawh a nupui vel sela,
chhan ngai a nih chuan tupawhin chhan theih a ni.
Chang 129 NAUPANG INSUAL Naupang insual hian dan naranin lei akuai lo
va, thelh tur a ni.An intihnat erawh chuan, a thu azirin atinatu chhungte
chuan a enkawlna senso zatve tal a tum tur a ni.
Naupang insuala puitling lo inrawlh ve hi thil mawi lo tak a
ni.a ngam lotu zawk chhungte khan lo chhanin, amah veltu chu lovel ve
thung sela, an velh nat dan azirin hrem theih a ni.
Chang 130 THINURA MI LUHKHUNG Thinrim avanga mi an Ina luhkhung
emaw, inhumhimna tura ngamtlak ina tlan lut va luhkhung zui emaw hi
‘Thinura mi lukhung’a ni. Thinura mi luhkhung hi chi hnih a awm.
1) Tawngkaa thinur hrikthlak tuma luhkhung : Dan naranin mi
chunga thinurna chu palai thlaka sawi fel thin a ni. Insawirem tumna
vang ni lo va, mahni thinurna hrikthlak tuma mi luhkhung chu lei
chawitir theih a ni.
2) Thinur vanga kutthlak tuma luhkhung : Miin thinur vanga kutthlak
tuma mi dang luhkhung chuan, in neituin emaw, a chhunga lo jawm mi
tupawhin a luhkhungtu laka inven nan a luhkhungtu chungah kut pawh
lo thlak sela, lei a kuai lo. Thinur vanga kutthlak tuma mi luhkhungtu
chu hrem theih a ni. Luhkhung tih hian Inchhung bakah a kawtlai chin
pawh a huam a ni.
Chang 131 MI NGAITHLA RU LEH BIH RU Mi in chhunga ti ti leh inbia
lo ngaithlatu leh lo bih ru chu lei chawitir theih a ni.
Chang 132 IN-AUH DUH DAH Khawlaiah emaw, in chhungah emaw, khawi
hmunah pawh mualpho theihna tura, zahpah lo leh duhdah tak mi auh hi
In-auh duhdah’ a ni. Chutianga tupawhin mi a auh duhdah chuan lei
chawitir theih a ni.
Chang 133 VANTLANG TAN HNAWKSAK Vantlang tana hnawksak chu heng a
hnuaia sawi enga pawh hi a ni.
1) Khawlaia ruih mualpho.
2) Mi tibuai zawnga bengchheng siam.
3) Vantlang leh mimal tana rimchhe siam
4) Zahpah leh pawisak nei lova khawlaia khawsak
5) Khawlaia mi dang pawng vau
6) Vantlang emaw, mimal emaw tana hnawksak leh huatthlalaa awm.
Khawtlang leh vantlang tana hnawksaka awm chu roreltuin a hrem
thei.
Chang 134 1) RUKRUK : Khawi hmuna mi pawh, eng hunah pawh, a neitu
remtihna ni lova, a hriat loh hlana a thil neih lak hi ‘Rukruk’ a ni.
Tum lawk reng vang ni lova, hmuh remchan leh
tawh remchan vanga thil lak ruk mai ching hi ‘Kutkem nei’ a ni a,
Kutkem neih pawh rukruk chi khat a ni.
2) RAWK : Eng hunah pawh, mihring chenna inah emaw, in
dangah emaw, a neitu hriat lai ngei emaw, hriat loh hlan emaw
pawha in tichhia a, thil eng pawh la lui hi ‘Rawk’ a ni. 3) SUAM :
Mi tupawhin, mi thil neih it vanga, kalkawnga kal emaw,
chawl emaw, riahbuka awm emaw, ina awm emaw, sawisa a, an
thil neih laksak hi ‘suam’ a ni.
A chunga sawi anga mi thil neih laksak reng reng,
hmuhchhuah leh a nih a, a titu manchhuah a nih bawk chuan, thil
bo chu lak kir leh a , aneitu pek kir tur a ni. a thil bo chu
hmuhchhuah a nih a, a titu manchhuah a nih loh chuan, a thil bo
hmuhchhuah chu a neituin a la kir leh tur a ni. A titu manchhuah a
nih a, a thil bo chu hmuhcchuah a nih loh chuan, thil bo hu tawkin
a tituin a rul leh tur a ni.
Hetian thilsual titu chu a thil sual tih phu tawkin
roreltuin a hrem thei.
Chang 135 PAWNGSUAL
1) Mipain hmeichhia a duh lo chung, chakna klhmangin emaw, kut thlakin
emaw, vauin emaw, bumna hmangin emaw, pawl tuma a khawih chuan a
hlawhtling emaw hlawhtling lo emaw, a ‘pawngsual’ a ni.
2) Hmeichhiain, amah pawngsualtu chungah eng ang pawhin kut lo thlak
sela, lei a kuai lo.
Hetianga pawngsualtute chu lei chawitir theih a ni.
Chang 136 KUM TLING LO MUTPUI Mipa in hmeichhe naupang, than thi
la nei lo a pawl chua, ‘Kum tling lo mutpui’ a ni. Chutianga mutpuitu chu
Roreltuin a hrem thei.
Chang 137 HMINGCHHIAT MAN Miin dawta mi nih lohna nia a puhte, a tih
loh pui tia a puhte avanga lei chawi chu ‘Hmingchhiat man’ a ni.
Chutianga hmingchhiat man chawi theihate chu uire-a inpuhte, inngaia
inpuhte, khawhring neia inpuh te, eirua inpuhte, dawithima inpuhte
lehkawng dang, engti kawng pawha hmingchhiat theihna zawnga inpuhte
hi a ni.
Mi tupawhin dawta mi tih hmingchhiat chuan a hmingchhiat dan
azirin Roreltuin a awm tawkin a hrem thei.
Chang 138 INTIAMNA BAWHCHHIA Mi tupawhin eng jthilah pawh, mi
dang nena intiama, chu intiamna chu a bawhchhiat leh si chuan , a
intiamna azir zelin roreltuin a hrem thei.
Chang 139 LEIBA Miin a leibat reng reng, pek hun tura a pek loh chuan
roreltuin a pung awmin emaw, pung awm lovin emaw a rulhtir thei.
Leiba hi a battirtuin a thin har vang emaw, thildang vangin emaw,
ngaihdam a nih loh chuan, engtikah mah a ral thei lo.
Chang 140 THAM Mahni duh zawng tihhlawhtlintir tura tihsak theitu
hnena thil engpawh pek hi ‘Tham’ a ni.
Hmasang atangin Mizo zingah thamna pek emaw lak emaw
chu thilsual taka ngaih a ni.
Chang 141 MI DANG THILNEIH TIHRAL Mi tupawhin, mi dang bungrua a
hawh emaw, a kawlsak emaw, a enkawlsak emaw, a neitu remtihna lova a
tihral chuan, roreltuin a phu tawkin a chungthu a rel thei.
Chang 142 MI BUM Mi tupawhin, mi dang a bum avanga mi dang tan channa
emaw, chhiatna emaw, tuarna emaw a thlentir chuan, a bumtu chu a bum
dan azirin Roreltuin a hrem thei.
Chang 143 MI INA LUT RU Mi tupawh pawikhawih tumin mi inah lut ru sela,
pawi khawih hman lo mahsela, chawitir theih a ni.
Chang 144 KAM TAM MAN Kam tam’ tih hi mi dang chanchin sawi tul lo, mi
tihmingchhe thei zawnga vawrhdarh te, thu mu hnu sawi tul lo, mi
timualpho zawnga sawi te, thil dik pawh ni sela, sawi tul tawh lo sawi te hi
a ni. Kam tam man chu Roreltuin a thu a zirin a awm tawk a chawitir thei.
Chang 145 CHAWM MAN Mi baihvaiin, mi chhungkua bel sela, inremna siam
a nih loh chuan mi baihvai chu a duh hun hunah a chhuak leh thei a. A
chhuak leh a nih pawhin a awmnate chuan, chawm man an thing thei lo
va, ani pawhin thawhchhuah man engmah a sawi thei lo.
Inremna an siam erawh chuan, inremna hun tlin hmaa mi
baihvaiin a chhuahsan chuan, a awmna ten a awm tawk chawm man an
thing thei a, a awmnate pawhin an inremna an bawhchhiat chuan, mi
baihvai chuan a awm tawk a thawhchhuah man a phut thei.
Chang 146 INTUITHLAR Chhungkhat kara inzawmna zawng zawng tihchah
vek hi ‘Intuithlar’ a ni. Pa leh fa karah te, Nu leh fa karah te, Unau karah
te a awm thei a ni.Mi hrang inkarah intuithlar a awm thei lo. pa fa an
intuithlar chuan, a fapa chuan a pa ro a luah thei lo va, a pa leiba pawh a
chan tur chuan a um thei lo. Chutiang bawkin a pa leibatte pawh a rulhsak
a ba tawh bawk hek lo.
Chang 147 PU BAN MAN Pusum emaw, pusachawn emaw a tuten an pu
hnenah an pek loh chuan, an pu chuan ‘Pu ban man’ a sawi thei a, an pu
tak tak anmahni hringtu nu pa chauh lo chuan Pu ban man hi a sawi thei
lo. Pu tak tak chu a thih tawh chuan, a nupuiin a pasal hmingin Pusum a
tel thei, Nu a thih chaun an ai awhin an fapa ten Pusum an tel thei. Nu leh
pa an thih hnuah unaute indang tawh an awm chuan, Pu phir siam theih a
ni. Pu ban man erawh chu an sawi thei lo. Pu ban man chu sial a ni.
Chang 148 THANGAWK LA RU Ramhnuaia thangawk miin lo la ru sela, a
awk a len leh a tet a thuin a man hu tawkin a rul tur a ni. Chumi bakah
hrem nan a awk azirin Roreltuin a awm tawk a chawitir thei.
Chang 149 THIL BO CHHAR Mi tupawhin midang thil tih bo chhar sela, a thil
chhar chu a neitu hnenah a pe tur a ni. A neitu zawnga puanzarna nei lova,
ama tana neih tuma a zep a, hriatchhuah a nih leh si chuan a thil chhar chu
a neitu hnena a pek let leh bakah a zep avangin Roreltuin a awm tawk a
chawitir thei. A thil chhar kha lo tihral tawh a nih pawhin a hu tawk a
neitu hnenah a pe tur a ni.
Chang 150 PAWIIKHAWIH Mi tupawhin pawi a khawih chuan a pawi khawih
dana zirin lei chawitir theih a ni.
Zu ruiin pawi khawih sela, a ruih vang ringawt chua
ngaihnathiamna a awm chuang lo, hrem theih a ni.
‘Zu rui’ tih hian, ruih theih thil ang reng reng avanga rui pawh a huam vek
a ni.
Chang 151 MI HEK Miin mi dang thiltih emaw, thusawi emaw, awm dan emaw,
thu dik innghahna nei si lova, thu neitu hnenah emaw, mi dang hnenah emaw, a pawi
thei tur zawnga a va thlen hi ‘Mi hek’ a ni.
Hetianga mi hekna chu, a dil lo ngei a ni tih finfiah a nih chaun roreltuin a
hrem thei.
Chang 152 MI ANG LO TIHNAWMNAH Pianphunga rual ban lo, mi anglo
tihnawmnah chu a thu azirin chawitira hrem theih a ni.
Chang 153 KANGMEI Kangmei tih hi in emaw, ram emaw, thil dang emaw,
tihkan hi a ni.
1) In kang leh in hal : In tikangtu chu, a tihkan dan azirin hetiang hian
hrem theih a ni.
a) Ama in a niha, tihpalh thil liau liauva tikang a nih pawhin, fimkhur loh
manah Roreltuin Salam a chawitir thei. Tih luih a nih erawh chuan, in dang kang kai lo
mah se, roreltuin a hrem thei.
b) A in tihkan chu ama in a nih loh chuan, jtih palh pawh ni sela, roreltuin
a tuartu tel turin a chawitir thei. c) Tum renga mi in emaw, mahni in emaw, hal a nih
chuan a in hlut dan azirin, roreltuin a tuartu tel turin a awm tawk a chawitir thei.
Tupawhin mi in hal tum sela, in chu hal ta kher lo mah se, chawitir theih
tho a ni.
2) Ram tihkan : Ram tihkan’ tih hian ramhnuai chauh ni lovin, lo leh huan
tihkan te pawh a huam a ni. Tupawhin chutianga a tihkan chuan, a kan dan azirin
roreltuin a awm tawk a chawitir thei. Hei hian khawtlang lo hal vanga ram kang palh
erawh chu a huam lo.

BUNG - 10
THIH THU LEH THIHNA CHUNGCHANG.
Chang 155 THIHNA CHI HRANG HRANG.
1) Awmlai (Natna avanga thi)
2) Sarthi (Tawhsual tawka thi)
3) Raicheh (Nau chunga thi)
4) Zachhamlak ( Nat lawk awm lova thi)
A chunga sawi anga thite khawtlangin a buaipui dan Chang 30-na
en rawh.
5) Hlamzuih [Nausen thla thum (ni 90) tling lova thi]
Hlamzuih khawtlangin an buaipui dan Chang 31-ah en rawh.
Chang 156 IN SIL Mi tupawhin ama chhungte leh a laina ni lo, hmun danga
thi, a inah la lut sela emaw, dama lo lut kha a inah thi sela, eaw, a thia chhungten in sil
nan an pek chu ‘In sil man’ a ni.
In sil man hi mitthi ruangin mi in a tihbawlhhlawh tihfaina leh rilrua
thinhrikna tirehtua ngaih a ni.
Chang 157 THLAN, LUNGPHUN LEH LUNGDAWH TIHCHHIAT Mitthi
chhungten thlanah lung phunin emaw, kawtchhuahah lung dawhin emaw hriatrengna an
siam thin. Hetiang thilte hi Mizo Danah serh leh roh em em a ni.
‘Lungphun’ tih hian mitthi hriatrengna tura lungphun emaw, lungdawh
emaw, thingphun emaw a damlai lungphun emaw a huam a ni.
Mi tupawhin a neitu remtihna lova lungphun a tihchhiat emaw, a sawn
emaw chuan, roreltuin a awm tawk a chawitir thei. Chu bakah a tihchhiat tak lungphun
tlukin a siam tha leh tur a ni. Khawtlang mamawhna avanga tihchhiat a tul pawhin a
neitute nena inbiakrem hmasak tur a ni.
Note : Hmanlai chuan, Thlanah lung an phun meuh lova, mi khawsa tei deuh chuan ran
talhin, kawtchhuahah emaw, hmun langsar laiah emaw lung an dawh thin. Tun lai chuan
kawtchhuahah lungdawh a awm ta meuh lova, Thlana lungphun erawh chu
ngaihpawimawh a ni ta zawk.
Chang 158 THLA HUALMi tupawhin a hnuaia sawi ang thil hi a chungah a thlen a,
chhungte emaw, laichin hnai dangte emawin a puala thiltih an neih hi ‘Thla hual’ a ni.
Thla hual theihna chi hrang hrang a awm.
1) Nau a lo pianin chhungkuaa mi thar lo luh lawm nan
2) Pasal sun, pasal in atanga thla tum hnua kaihchhuah thlavenna atan.
3) Chhungkaw zinga mi an thih avanga thlamuanna atan
4) Miin jramsa hlauhawm emaw, thih hlauhawm thil dang vang emawa
thlabarna a tawhin, thlavang hauhna atan Puin a tute thlahual nan chawhlui a siam sak
thin.
Chang 159 LUKHAWNG Lukhawng hi Puin a tute thla a hualsak thin avanga
a tuten Pu an pek a ni. Amaherawhchu, thla hual nazawngin lukhawng a nei lo.Mi
tupawh, thih hlauhawm khawp dinhmu emaw, thlabarna nasa tak emaw tawkin him takin
lo awm leh ta sela, a pu (a nu pa) in emaw, a laichin hnai tak dangin emaw a thla a
hualsakna chuan lukhawng a nei thin.
Thla hualsaka chu a lo thih chuan, a thla hualsaka fapa hnenah a pa thla a
hualna man Lukhawng chu, thlahualtu chuan a thing thei.
Mi naran thla inhualna chu ar-va a lo nih thi avaingin , lukhawng pawh a
tam lem lo va, Khuangchawi thlahualna chu ar-va mai a nih loh avangin a Lukhawng
pawh a tam. Sailo thlahualna chu Sial a ni a, a Lukhawng pawh Sial a ni
Chang 160 THLAICHHIAH Mizo pipute ngaihdan chuan, mi a thihin , a thalrau
kalchhuak turin ran thlarau kalpui tur a neih theihna tura a thih ni a ran talh hi
‘Thlaichhiah’ a ni a, mi an inralpalh avanga an tih nia Siala an thisen pawh Thlaichhiah a
ni bawk. Thlaichhiahna ran talh sa chu thlan lai hrai nan an hmang thin.
Note : Inthlaichhiah hi thih ni a tih a ni ber thin a, Lal thi erawh chu tlai deuhva tih a ni
thin. Khuala mi thlaichhiah pawh thih ni aiin a hnu deuhvah a ni thin.
Thlaichhiah nan a nei chuan ran lu kim an talh a; minaran chuan an neih
ang ang an talh thin.
Chang 161 MITTHI CHHIAH Mizo pipute chuan, mi an thihin thla thum chhung
chu, a thlarau in bul velha awmin an ring thin. Chuvang chuan a nupui emaw, a chhungte
emawin a ei tur an dah sak thin chu ‘Mitthi chhiah’ a ni. Chu bakah chuan Mim Kut lai
hian Mizo pipute chuan mitthi thlarauvin an thlan an rawn tlawh leh thina an rin avangin
an ei tur an dah pawh Mitthi chhiah a ni.
Chang 162 THISEN Mi a thihin a thlarau kalchhuak tur chuan ran thlarau a
kalpui theihna tura mitthi puala rantalh chu Thisen a ni. Sa emaw tia inralpalh avanga aral
palhtuin a ral palh aThisen chuan. thupha chawina leh ngaihdam dilna a huam nghal.
BUNG - 11
RANVULH CHUNGCHANG
Chang 163 RANVULH HUAM CHIN ‘Ranvulh’ tih chuan a hnuaia sawi mihring
ran vulh chi hrang hrang a huam.
a) Ranpui : Bawng, Sial, Sakawr, Lawi.
b) Ran dang : Ui , Vawk, Kel, Beram, Zawhte. Ar, Varak, Vatawk,
Parva leh a dangte.
Heng bakah hian ramsa pawh mihring khawi lai chu a huam vek a ni.
Chang 164 RAN VULHHLAWH A no emaw, a sa emaw, insem atana midang
ran vulhsak hi ‘Ran vulhhlawh’ a ni .Ran vulhhlawh dan chu hetiang hi a ni.
1) A note insem tura vulhhlawh : A no insem tura ran vulhhlawh dan chu a
neitu leh a vulhtu inzah sem a ni a, a no chu pakhat chauh a nih chuan, a vulhtu chan a ni.
Inkawp kim lo a nih chuan a vulhtuin a chang tam thin.
2) A sa insem tura vulhhlawh : Miin talh hun bithliah emaw, hu bithliah
lovin emaw, a sa insem atan mi dang ran aulh thin. Ran chu talh hunah chuan a sa an
insem bakah a vulhtuin a lu a chang thin.
Chang 165 SECHHUDAWM Miin vulh atan Sial, a pian hmaa a neitu nen
inberema, a no lo piang tur lei nan a man a pek lawk hi ‘Sechhudawm’ a ni. Sechhudawm
chu ran neitu leh a dawmtute inbiakremna a ni. Se no chu a pian atanga thla li hnuah a
khel an beng thin.
‘Khel beng’ tih awmzia chu ran neituin a neitu tur chu a ran a hmuhtir a, a
neitu nihna a hlan a, a neitu tharin a lo pawm hi a ni.
Sechhudawm hnuah Sepui chu no a neih hmaa a thih chuan, a dawmna
sum chu a dawmtu hnenah pek kir leh tur a ni.
Ran chuan no vawo tum a neih thleng pawha, a khel ben hmaa a no chu a
riral zel chuan, a dawmna man chu a neitu chuan a dawmtu hnenah ape kir leh tur a ni.
Pek kir leh tur aneih loh chuan Sepui chu a neitu leh a dawmtu chuan an intawm tawh tur
a ni.
Hei hi sial chungchang bikah hman ni mahsela, ran dang chungchangah
pawh hman ve theih a ni.
Chang 166 RAN CHUANG Khawi khuaah pawh ran chuang a awm chuan,
khawtlang roreltute hnenah hriattir thuai tur a ni. Roreltute chuan, a zau thei ang berin
khaw thenawmte thlengin , an khua/rama ran chuang awm chu an puangzar tur a ni.
Hriattirna chhuah atanga thla khat chhunga lam tu an awm loh chuan, ran chuang chu
khawtlang roreltuten khawtlang sum atan an nei thei.
Chang 167 RANVULH THI Vantlang tana hnawksak theihna hmunah ranvulh
thi sela, a neitu hriattir thuai tur a ni. A neitu chuan a rang thei ang berin a ruang hlawmin
a seng fel tur a ni. Hriattir a nih hnuah a neitu chuan, a ran ruang chu a seng fel duh loh
chuan, khawtlang roreltuten an ti riral thei.
Chang 168 RANVULH INSUAL Tu chotuah mah ni lovin, ranvulh insualin thi sela,
tumah mawhchhiat theih a ni lo, a neituin a ruang a hlawm mai tur a ni.Chotuah vanga
insuala thi emaw, silawng emaw a nih hchuan , a chotuah tu chu a ran leh a dinhmun
azirin chawitir theih a ni. Ran neituin a ruang emaw ,a silawng emaw a chang thin.
Chang 169 RAN TALH PALH Tupawhin mi dang ran vulh mahni ta emaw tia haiin
talh sela, ‘Ran talh palh’ a ni.
Tupawhin mi ran a talh palh chuan, a talh palhtu chuan a ruang a hlawm
ang a, a aiah ama ran chu a ran talh palh neitu hnenah a pe thung tur a ni. A ran pek chu
khuahkhirh a ngaih dawn avangin a khuahkhirhna tur ‘Palhuang’ a siamsak tur a ni.
Ran talh palh chu a talh palhtu ran aia a len zawk chuan,an in lenthleihna
ang zelin, a ran neitu zangnadawm nan a talh palhtu chuan, a hu tawk a pe tur a ni. A talh
palha ai khan a talhtu ran chu lian zawk mah se, a talhtu chuan a inlenhleihna a phut thei
chuang lo. Ar leh thla nei dang talh palh chu a tia pui emaw, a hu tawk emaw pek tur a ni.
Chang 170 RAN KUTPALH Engti kawng pawha tihpalh thila mi ranvulh tihhlum
emaw, hliam emaw hi ‘Ran kut palh’ a ni.
1) Thi khawpa kutpalh : Miin mi ranvulh a tihhlum palh chuan, a
tihhlumtu chuan a ruang a hlawm anga, a tihhlum nena inphu tawk ran emaw, tangka
emaw ran neitu hnenah a pe ang.
2) Thi lova kutpalh : Miin mi ranvulh a tihhliam palh chuan, ran chu a
neituin a chang ang a, a tihliamtu chuan ran hliam enkawlna senso a tum ang.
Chang 171 RANVULH SATHANGA AWK
1) Thang kamna awm reng rama mi thang kamah ranvulh awk palh sela,
lei a kuai lo. Amaherawhchu, a ran len dan azirin thang kamtu chuan ran neitu hnenah
zangnadawmna an pe thin.
2) Sa thang kamna chu thang kamna awm a nih loh chuan, a ran len dan
azirin, thang kamtmu chu chawitir theih a ni. A ruang leh a chaw chu ran neituin a chang
ang (Thang tih hian Kar, Fal, Vawmtlak, Hum leh thang dangte a huam).
A ruang hlawm tlak loh a nih chuan, a man hu tawk ran neitu
hnenah a pe tur a ni. Hremna dang a awm lo.
Chang 172 RANVULH NGHAISAK Sil khawp emaw, thihpui khawp emawa mi
ranvulh chunga kutthlak chu ‘Ranvulh nghaisak’ a ni. A hnuaia sawi ang hian ran
nghaisakin man a nei :
1) Ranpui nghaisak : Ranpui nghaisatu chu, a ran leh a nghaisak dan azirin
lei chawitir theih a ni. Lei chawi chu ran neitu chan tur a ni.
Vawk hi Ranpui ni lo mah sela, a man a tam avangin, a nghaisatu
chu ranpui nghaisa anga hrem theih a ni.
2) Ran dang nghaisak : Ran dang nghaisatu chu ran leh a nghaisak
dan azirin, lei chawitir chu ran lah anghaisak dan azirin , lei chawitir theih a ni. Lei chawi
chu ran neitu chan tur a ni.
3) Ran ruang chungchang : Ranpui emaw, ran dang emaw
nghaisak chu a thih chuan, a ruang hlawm tlak chu a neituin a hlawm ang . Hlawm tlak
loh khawp a nih emaw , a ran chu a sawi loh chi emaw a nih chuan, a nghaisatu chuan a
ruang chu a senghawi ang . A nghaisatu chuan a ran hu tawk a chawi ang. Lei chawi chu
ran neitu chan tur a ni.
Chang 173 RAN PHIL Tupawhin mi ranvulh, a neitu hriat loh va, a ruka a talh hi ‘
Ran phil’ a ni.Ran philtu chuan a neitu hnenah a man hu tawk a rul tur a ni. Chu bakah
Roreltuin a phu tawkin a hrem thei.
Ar leh thla nei dang phil pawh a hu tawk chawitir theih a ni.Lei chawi chu
ran neitu tel tur a ni.
Chang 174 RAN PAWI KHAWIH Ran chu a neituin tha takin a
khuahkhirh tur a ni. Ranin pawi akhawih reng reng chu a neityu mawhphiurhna vek a ni.
Ranin pawi a khawih theih dan chu a hnuaia sawi ang hi a ni.
1) Ranin mi lo emaw, mi huan emaw a thlai leh thil dang emaw a tihchhiat
chuan, ran neityu leh khawtlang roreltute hrilh vat tur a ni. Khawtlang roreltute chuan,
ran neitu chu a ran khuahkhirhtir tur a ni a, a khuahkhirh that tawk loh chuan, khawtlang
roreltute chuan ran neitu chu a ran tiral turin an hrilh tur a ni. Hrilh atanga kar khat
chhunga ran chu a tihral loh chuan, khawtlang roreltute chuan a ran chu an hralhsak nghal
thei. Hralh a nih chuan, ran man chu a tel tur a ni. Khuahkhirh that tawk loh avanga ranin
kut a lo tuar chuan, thubuaia lak theih a ni lo.
2) Mihring chunga ran pawi khawih : Ranin thihna thlen khawpa mihring
chunga pawi a khawih chuan, zangnadawm nan ran neitu chu chawitir theih a ni.
Ranin thihna em thlen lova a tihnat chuan, ran neitu chu a ranin a tihnat
enkawl nan a nat dan azirin chawitir theih a ni.
Hetiang mihring thihna thlentu ran chu kar khat chhhunga tihral tur a ni a,
Ran neitu chu a ran tiral tura hrilh nghal tur a ni. Hrilh hnu pawh a a tihral loh chuan,
Khawtlang roreltuten an tihralsak thei.
Chang 175 UI
1) Ui seh : Uiin mi a seh chuan, ui â seh enkawla enkawl a ngaih avangin,
ui neituin dam lo enkawlna senso a tum tur a ni. Ui chu a seh atanga ni Sawm (10)
chhung a ât leh ât loh fiah nan khuahkhirh zui tur a ni a;khuhkhirh a nih loh chuan,
tupawhin lo tihlum mah se, thubuaia lak theih a ni lo. Ui chu a ât chuan tihhlum nghal
tur.
Zawhte seh pawh ui â seh ang bawk a ngaih a ni.
2) Ui â seh : Ui â-in mi a seh chuan, a dam lo enkawlna senso zawng
zawng ui neituin a tum tur a ni. Thihna hial a thlen phei chuan, dam lo enkawlna senso
bakah chang 124 anga rel theih a ni.
3) Ui seh dangte : uiin ui dang emaw, ran dang emaw a seh chuan, ui â seh
anga sawngbawl phawt tur a ni.
A sehtu ui chu a ât leh ât loh finfiah a nih hma chuan, a sehtu leha seha
pawh chu khuahkhirh a, a hliam chu enkawl tur a ni. Enkawlna senso chua a sehtu ui
neitu chuan a tum ang . A sehtu chu a ât chuan, a sehtu leh a seha chu tihhlum ve ve
nghal tur a ni. A enkawlna senso bakah Tlai chawitir theih a ni. A sehtu chu fihfiah hnua
a ât loh chuan a hliam senso bak thil dang sawi a ngai lo.
4) Uisathiam : Ram chhhuahnaah uisathiam tihhlum palhin lei a kuai lo
va, uisathiam avanga miin sa an kah chuan, a awm tawk chanvo siamsak tur a ni.
Uisathiam chu pakhat aia tam hruai a nih pawhin, chanvo pakhat aia tam a chang thei
chuang lo. BUNG – 12
MIZO RO INLUAH CHHAWN DAN
Chang 176 RO Ro chu in leh lo te, sum lah pai te hi a ni.
Chang 177 RO NEIH DAN Ro inluahchhawn chungchangah ‘Ro’ tih hi a
hnuaia sawi ang hian kawng thumin a then theih :
1) Thlahtute atanga neih ro : hei hi chhungkaw Pa berin a pi leh pute
emaw , a nu leh a pa emaw atanga ro a luah hi a ni.
2) Thawhchhuah atanga neih : Ro neituin a pi leh pu emaw, a nu leh pa te
emaw atanga Ro a luah ni lo, ama kut khawih emaw, a nupui fanaute nena an
thawhchhuah liau liau emaw atanga an eih Ro te hi a ni.
3) Chhungkaw ro awm thei dang : Ro neitu nupuiin emaw, a tu leh fate leh
amote emaw, pa ina awmkhawm chhunga anmahni hminga ramm leh thil dang chi hrang
hrang an neihte pawh ro a ni vek a. Amaherawhchu, chang 50 leh 51-a a sawi hi chu
hmeichhe ro bik a ni.
Chang 178 RO NEITU Mizo hi pate lam atanga thlah kal zel leh ro inluah chhawng
zel kan ni a. Chuvangin chhungkaw pa ber chu ro neitu a ni. Chang 177 (3)-a ro pawh hi
chang 50 leh chang 51-a a sawi. hmeichhe bungrua leh thuam tih loh chu, pa ina
awmkhawm chhung chuan pa ro vek a ni. Chhungkaw pa ber ro neitu tih hian, hmeichhia
pawh chhungkaw pa ber dinhmunah a din chuan a huam a ni.
Chang 179 RO NEITU THU NEIHNA Ro neitu chuan a ro chungchangah a hnuaia
sawi ang hian thuneihna a nei :
1) Ro neituin a dam laiin, tawngkain a ro a sem thei.
2) Ro neituin a dam laiin thurochhiah a siam thei.
3) Ro neituin, a ro thenkhat chu pian leh murnaa ro luahtu tura a ngaih ni
lo, midang hnenah emaw, pawl hnenah emaw pawh a pe thei.Mahsela, hetianga ro
changtu hi ro luahtu ani chuang lo. Ro thenkhat a chang ve mai chauh a ni.
Chang 180 RO LUAH THEIH INDAWT DAN
1) Mizote hi chang 178-a sawi angin Pate lam atanga chithlah kal zel leh
ro inluah chhawng zel an nih avangin ro neitu chu pa a ni. Pa a thih chuan a upui chu
chang 181 (1)-a sawi angin, ro neitu, pa dinhmun luahtu a ni. Ro neitu a thiha ro luah
theite indawt dan chu hetiang hi a ni.Fate leh mahni bulbal dik tak, thisen zawmpuite
chauh ro luahtu tak tak an ni thei. Mani bulbal tak tak te chu : fa te, pa te, pianpui nau te,
pa unau te, p (pate pa) te, tupa (fapa fate) te, fanu leh tunu (fapa fanu) te leh an thlahte an
ni.
2) a) Ro neitu ro luah tur hian, nu leh pa awmpuitu fapte an lal ber a,
chumi zingah awh chuan fatlum, chhungpui fa(nupui dik tak fa) hi nu leh pa chawmhlum
tura ngaih a nih avangin a lal ber a ni. Fatlum pawh ni se indang tawh, nu leh pa awmpui
lo a nih chuan, a fapa dangte chuan a naupan dan indawtin chumi dinhmun chu an rawn
luah ang a.Fapate zingah chutianga nu leh pa awmpuia chawm hlum thei an awm loh
chuan, awmpuitu leh chawmtu chu fanu pawh nise roluahtu a ni thei. Fapa mal chu
hnathawhna leilet emaw, huan emaw, hna dang avangin emaw in hrangah lo awm mah
sela, ro khawm thei lo tur anga indanga ngaih tur a ni lo. Nu hrang laka fate pawh pa
hnena an awm chuan, roluahtu dik tak an ni a, Nu hnena awm nghet erawh chuan, fapa,
pa hnena khawsa an awm chhung chuan pa rovah chanvo a nei lo.
b) Fapa, pa ro luahtu tur chu a ro luah hmain thi sela, a thia fate chuan a
chunga ro luah dan sawi angin ro chu a luah ang;
c) A dawt lehah chuan, ro neitu chuan fapa dang a neih lohva, fanu a neih
chuan fanu chuan a luah ang. d) A dawt lehah chuan , an la dam a nih chuan, ro
netu nu leh pa te.
e) A dawt lehah chuan ro neitu unau mipa leh an fate;
f) A dawt lehah chuan ro neitu farnute leh an fate;
g) Ro neitu chuan unaute a neih loh chuan, pu (pate pa) lama thisen inawm
leh remchang hnai ber apiang :
h) A chunga sawi anga mipa lama ro luahtu tur an awm loh chuan
hmeichhe lama laichin hnai ber.
Chang 181 RO LUAH DAN
1) Ro neitu, fanu fapa nei a thih chuan, a fate chu an nu hovin an khawsa
ang a, an nu chu chang 178 leh chang 180-a sawi angin ro neitu pa dinhmun luahin, fate
man teltu leh pusum eitu a ni.Ro luah chungchangah pawh tuma tibuai theih a ni
lo.Hetianga tu leh fate enkawl thei nu chu, nu dik leh nu rinawm, nu jzahawm leh chhuan
tlak, nu thianghlim a ni. Chutiang a nih zawh loh erawh chuan, chanvo engmah a nei thei
lo.
Pa remtihnaa lo indang tawh fapa tan emaw, chanvo siamsak leh tul bikna
vang emawa In Lo Ram dinhmun dihdanglam tur thuah pawh, nu remtihna tel lo chuan
tih theih a ni lo. Amaherawhchu, nu chuan pa dam laia pa duh dan tlangpui chu a zawm
ngei tur a ni.
2) Ro neitu chu a thih chuan, ro luahtu dinhmun pawimawh indawt dan
chu hetiang hi a ni :
Insem tur chi-ah chuan, fapa tlum ber chu a farnuite leh naui chhawmdawl
ngaite chhawmdawltu tura ngaih a nih avangin a unaute chan leh hnih a chang ang.
Amaherawhchu, insem theih loh a chanpual chu, a unaute chan leh hnih hu a nih chuan,
insem theih chi-ah chanpual a nei lo vang. Hetian thuah hian fanu, inhrang chang lova la
awm, nu leh pa in chhunga thawk chhuaktu chuan chanvo a nei ngei tur a ni.
3) Ro neitu chuan fap nei lovin, fanu chauh neiiin a nupui fanau thihsan
sela, a fate chu a nu hova an khawsak laiiin an nu chu thi ve leh ta sea, nu leh pa ina la
awm fanute chuan ro chu an luah ang a, Ro insem dan chu fapate ro insem dan ang bawk
a ni ang.
4) Ro neitu chu nupui fanau nei lovin thi sela, an nu leh pa an dam chuan a
ro chu an luah ang. An dam tawh loh chuan, chang 180-a ro luahtu lal dan indawta a hnai
berin a luah ang.
5) Ro neitu chuan, fa nei lova nupui a thihsan chuan, chang 184 (4)-a a
sawi anga rel tur a ni.
6) Ro neitu chuan, a nupui ni lo mi dang lakah fa nei sela, a ahnena a
awmpui chuan, a nupui laka a fate chan ang bawk chanvo a nei ve ang. Amaherawhchu,
chutiang chu kum thuah naupang ber ni mah sela, fatlum chanvo a chang thei chuang lo.
7) Pain a nupui a sun hnuin nupui dang nei leh sela, a nupui te lakah chuan
fa nei ve vein amah chu thi ta sela, a nupui hmasa bungrua, chang 50-a a sawi ang chi
bungrua a neih reng reng chu a nupui hmasaa laka ama fa bikten an chang ang. Chutiang
bawkin a nupui hnuhnung bungrua pawh ama fa bik ten an chang ang.
8) Mizo Ro inluahchhawn danah hian, tulna bik tak a awm loh chuan,
roluahna lehkha lak emaw, pek emaw a awm ngai lo.
9) Mizo Ro inluahchhawn danah hian, tul bikna a awm chua, Roreltu hnen
atangin Roluahna lehkha lak tur a ni.
Chang 182 THUROCHHHIAH Thurochhiah chu, Ro neituin a ro luahtu turte hnena
a ro an luah dan tur a siam leh mi dang hnena a ro sem dawngtu tur leh an chanvo tur a
siam hi a ni. Chu chu ro neituin tawngkain emaw, ziakin emaw a siam thei. Thurochhiah
siam dan chu a hnuaia sawi ang hi a ni.
1) Tawngkaa thurochhiah sem dan : ro neituin a rilru hrhfim laiin
tawngkain Thurochhiah a siam thei.Chutiang thulhah chuan thuhretu pahnih aia tlem lo
hriatpuiin a ro a semna thurochhiah chu a siam ang. Vanduaina tawh phut vangte leh dam
lohna avanga turochhiah siam hmanhmawh bikna thilah chuan, thuhretu pahnih nei kher
lo pawh ni se, a thurochhiah chu pawm theih a ni.
2) Thurochhiah ziaka siam dan : Ro neitu, puitling chin chuan mihring
rilru pangngai put lai leh a rilru hahfim laiin, chang 180 (1)-a a sawi, a mi duah apiang
roluahtu atan thurochhiah a siam thei.
3) Thurochhiah ziak dan : Thurochhiah ziaka siamtu chuan a hnuaia mi
ang hian a siam tur a ni.
a) Ro neituin chang 180-a mi anga a ro luahtu tur hming leh awmna khua
te,amah nena an inlaichinna leh ro a luah tur chu chiang takin a ziak tur a ni.
b) Ro neituin , ro luahtu atan ni lovin, chang 179 (3) anga a ro thenkhat
chauh pek atan a thurochhiah ziaka a siam pawhin, thurochhiah a siamsaka hming leh
awmna khua te, a ro pekte chu chiang takin a tilang tur a ni. Chutianga a ro sem dawngtu
chu chang 179 (3) a sawi angin, ro luahtu nih a tling lo.
c) Ro neitu chuan, thurochhiah chu ziakin a siam ngei a ni tih fiah nan, a
hming a ziak ngei ang a, a ziak ni leh thla leh kum pawh a ziak tel thlap tur a ni. Ziak
thiam lo a nih chuan, a kutzungpui thla a nem kai ngei tur a ni.
d) Ro neituin, ziaka thurochhiah a siam chuan, ama duh dan ngeia a ziak a
ni tih hriatpui nan thuhretu pahnih aia tlem lo , mi ang pangngai pyuitling chinin , ro
neitu hming ziak zawnah a hmuh lai leh hriatpyui ngeiin an hming leh an awmna hmun,
ni leh thla leh kum chiang takin thurochhiahah chuan an ziak ve tur a ni.
Amaherawhchu, Ro neituin ziaka thurochhiah a siamin, ama ziak ngei a ni
tih rinhlelhna a awm loh chuan thuhretu awm lo mah se pawm theih a ni.
e) Ro neituin, a ro thuhmun atan thuochhhiah vawikhat aia tam, tawngka
emaw, ziak emaw a siam chuan, a hnuhnung zawk apiang pawm tur a ni.
Chang 183 THUROCHHHIAH DIK LO SIAM
1) Tupawh vauna emaw, bumna emaw, dawt emaw hmanga, ro neitu, ama
duh dan hmang thei lova thurochhiah siamtirtu chu hrem theih a ni.
2) Ro neitu hminga dawt thua thurochhiah lo siamtu chu, a chunga hremna
siam ang hian hrem theih a ni.
Chang 184 PASAL RO CHUNGCHANGA NUPUI DINHMUN
1) Pasal ro luah thei tu emaw, chanvo nei thei tur emaw chuan, a nupui a
nihna a chiang tur a ni.Chang 36-a sawi anga inneihna chiang tawk a awm loh chuan,
Nupuiah chhiar theih a ni lo.
2) Pasal sun chu, Chang 102-a sawi anga nu thianghlim a nih chuan, Pa
chan changin a fate enkawltu a ni.
3) Chang 177(1)-a sawi thlahtute atanga ro luahte chu mipa lam, a ro
luahtu an awm chhung chuan, a nupuiin a rochung thei lo. Nimahsela, a nupui dam
chhung chuan a remtihna lo chuan ro chu laksak theih a ni lo.
4) Pasal sunin, a pasal rovah ro neitu a nih theih dan emaw, chanvo neitu a
nih theih dan emaw chuan, chang 180(1) leh 181 (5)-a sawi a kalh tur a ni lo.
5) Ro neitu chu, a nupui hmasa lakah fa neiin, a nupui hnuhnung zawk a
pawmlai lakah fa nei lovin thi sela, a nupui hnuhnung zawk chu nu thianghlim a nih loh
chuan, chanvo engmah a nei tur a ni lo.Nu thianghlim a nih chuan, chang 181-a sawi
angin Pa chan a chang ang a. An awm ho theih loh chuan ro an insem ang. Nu chuan
fatlum chanvo ang ni lo, fapa dang chanvo ang a chang thei. A chanvo chungah chuan, a
ta liau liau a nih tawh avangin, thuneitu a ni tawh a, ama ro luahtu tur pawh a duh angin a
siam thei.
6) Pasal sun hmeichhia chu, pasal nen la indang lo a nih chuan, roluah
chungchangah chanvo a nei lo. Fapa a neih erawh chuan a pasala pa chuan a tupa chu
chanvo a siamsak thei.
7) Pasal sun hmeichhia chu a pasal nen indang tawh a nih a, Nu
thianghlim a nih bawk chuan, chang 180-a sawi ang a, pa chan chang a nih tawh avangin
a fate emaw, midang reng reng in emaw an hnawtchhuak thei lo. A fate nen awmho thei
lo an nih erawh chuan, nu leh pa dinhmuna ding a nih tawh avangin fate chu an indang
zawk tur a ni. Fatlum ber chu ro luahtu tura ngaih a nih avangin nu hnena awm tur a ni a,
a awm peih loh erawh chuan, a unaute zinga nu chawm peih apiangin fatlum chanvo
changin a ro a luah ang.
Chang 185 FAPA INDANG
1) Fapa, nupui ei emaw, nei lo eaw, In hranga thuk hrang chhuanga
khawsa chu Indang a ni.
2) Pain fate chu a duh hunah a indan tir thei.
3) Pain a fate indantir kher lo mah se,eizawnna avangin emaw, tul dang
avangin emaw, hmun dangah fanaute nen kum nga(5) an lo khawsak hman tawh chuan,
mahni puala in leh lo emaw, in hmun emaw nei lo mah sela, indanga ngaih a ni.
Fapa, ro luahtu tur chu a pa nen intuithlar vang ni lo va, chhungkaw
rokhawlhna leh tul dang avanga chhungkaw remtih tlana amahin emaw, upui fanau nen
emaw in hranga khawsa chu eng chen pawh lo khawsa hrang tawh ma se, ro luah
chungchang thuah chuan indanga ngaih a ni lo.
Fapa mal chu, a pa nena intuithlar vang chauh lo chuan amalin emaw,
chhungkuain emaw, eng chena rei pawh hmun dangah awm mah se, ro luah
chungchangah chuan engti kawng mahin indanga ngaih a ni chuang lo.
4) Fapa indang tawhte chuan, chang 180 92)(a)- a mi ang chauh lo chuan
pa rovah chanvo an nei tawh lo. Amaherawhchu, pa ber dam lai atanga unauzaho, in
hrang chang tawh pawh, eizawnna kawnga lo inti hrang lova, hmun khata an la tih tlan
chuan, rokhawm chungchangah indanga ngaih an la ni lo.
Chang 186 MAHNI FATE RO LUAH Chang 181 (4)-a sawi angin, nupui fanau
thihsan nei lovin ro neitu thi sela, a pain a ro a luah ang. Pa a thih tah chuan nuin a luah
ang.
Chang 187 PAMI RO LUAH Ro neitu chu nupui fanau leh nu leh pa leh unaute
nei tawh lovin thi sela, a unaupa fate zinga mi, chang 180-a sawi, ro luah thei indawt hnai
berin ro chu a luah ang.
Chang 188 TUPA RO LUAH Tupa indang tawh chu, nupui fanau leh tu leh fate
leh , hringtu nu leh pa pianpui unaute nei lova a thih chuan, a pu/pi in a ro luah ang.
Chang 189 PI RO LUAH Pi ro luah tur lo awm ta sela, a luah thei tur hnai
zawk an awm loh chuan chang 181 (4)-na ang in a kal ang.
Chang 190 RO KHAWM TURA SIAMCHAWP Hemi bunga sawi Mizo Ro
inluah chhawn dan pangngai baka tulna a lo awm chuan a hnuaia sawi ang hian ro
khawmtu siamchawp theih a ni.
1) Ro luah thei tur nena intuithlar vanga ro khawmtu siam : Ro neitu a ro
luah theitu tur chang 180-a sawi te nen lo intuithlar ta sela, a duh apiang a ro khawm turin
a siam chawp theri. Chutianga tih a nih chuan, an intuithlarna leh ro khawmtu thar a siam
dan chu thuhretu pahnih tal awmin ziaka dah tur a ni.
2) Chawmhlumtu tura ro khawmtu siam : Ro neitu laichin bulbal,
chawmtu leh ngaihsaktu nei lo chuan , a ro khawmtu atan amah chawm hlumtu tur mi
tupawh a siam thei. Chumi chuan a ro pawh a khawm thei. Hetian ro khawmtu tur siam
chu thuhretu pahinih tal awmin ziaka dah tur a ni.
3) Zawnchawp ro khawmtu siam : Ro neituin ro luahtu tur laichin bulbal
hnai nei lo sela, a ro khawmtu atana tha a tih apiang a zawng chawp thei. Hetiang tih a
nih chuan, thuhretu pahnih tal awmin ziaka dah tur a ni. Chang 191RO LUAHTU
MAWHPHURHNA LEH TIH TURTE
1) Ro luahtu chuan a ro luahsak chungah chuan a tih tur pual a tihsak ngei
tur chu hengte hi a ni.
a) A thihin a ruang a hlawm ang a, a vui bawk ang. Mithhi chungchangah
tihtur awm apiang a ti ang.
b) Ro luahtu chuan, a ro luahsak khan leiba neih chuan a mawhphurhna a
ni.
2) Chang 181-a sawi ro lauhtu, a tu a pawhin luah sela, a ro luah turah
leiba rulh tur a tel vang maiin ro luahtu nihna a pha thei lo.
Chang 192 MI CHUANG RO KHAWM Mi tupawh awmna nei lova vak mai
mai chu, mi inah a thih chuan, a thihna in neitute chuan, dan pangngaia an vui chuan, a
neih apiang a khawm tur a ni. Mi inah thi lova, khawlaiah a thih chuan, khawtlangin an
phum ang a , a neih apiang chu khawtlang ta a ni.
Chang 193 INRALNA Chhiat tawh nikhuaa inralna hi ruang chhhuahna
hmuna pek a nih thin avangin a dawngtu tur pawh a hnuaia mi ang hi a ni :
1) La indang lo inpuia khawsate dinhmun :
a) Ralna thilpek : Chhungkaw pa ber a la dam chuan rlana thilpek chu pa
ber kuta lut tur a ni. Pa ber a dam tawh loh chuan, pa chan changtu nu ber kutah a lut tur a
ni. Nu leh pa an awm tawh loh chuan an aia chhungkaw hotu ber kuta lut vek tur a ni.
b) Ralna thil bik : Khawi atang pawhin raln thil bik lo kal a awm chuan a
petuten tu pawh pek bik nei mah sela, chhungkaw botu ber kuah a lut hmasa phawt tur a
ni. Amaherawhchu, hmanral lehna lamah chuan chutiang thil bikin a tum tak ang zela
hman tur a ni.a, chhungkaw hotu leh an pek bik remtih tlanna a nih chauh loh chuan,
kawng danga hman tur a ni lo.
2) Indang tawhte dinhmun : Indang tawh chhungkuaah tupawhin chhiat
tawk se, tupawhin ralin tupawhin dawng se. Thihna Ina ral a nih chuan, chu chhungkuah
chuan pek luh vek tur a ni.
3) Hmun dang thi : Mahni khuaah ni lo, khaw dangah miin vanduaina a
jtawhin an khaw lama hawnpuithih lohva laina hnai an bel a nih chuan, ralna reng reng
chu a thite hhungkua leh ruang thlenna chhungkua ten an insiamrem tur a ni.

MANNA HLANNA LEHKHA
( Chang 36 (2) )
Form 1
He Man Hlanna Lehkha hian mipa nupui neitu hian a hnuaia ziak ang hian a
nupui man a hlan tih a entir :
1. Innei te hming :
(1) Mipa hming : _______________________
Kum zat : _______________________
Pa hming : _______________________
Khua/Veng : _______________________
(2) Hmeichhe hming : _____________________
Kum zat : _______________________
Pa hming : _______________________
Khua/Veng : _______________________
2. Man zawng zawng zat : _______________________
3. Man pek zat : _______________________
4. Man bat zat : _______________________
5. Thutphah ( A awm chuan) : _______________________
6. Man hlantute - 1)Signature : _______________________
Hming : _______________________
2)Signature : _______________________
Hming : _______________________
7. Man dawngtu : _______________________
8. Man hlanna hmun : _______________________
9. Man hlan hun leh ni : _______________________
10. Inneihni : _______________________
11. Hriatpuitute - 1)Signature : _______________________
Hming : _______________________
2)Signature : _______________________
Hming : _______________________
FA-A SIAMNA LEHKHA
( Chang - 98 )
He Fa-a siamna Lehkha hian a hnuaia sawi ang hian Fa-a siam a entir.
1. Fa-a siam hming ___________________ Signature ___________________
( or kutzungpui nem )
Kum zat _______________ Pa hming __________________
Nu hming _________________
2. Fa-a siamtu hming__________________ Signature ____________________
Kum zat _______________ Pa hming __________________
Khua/Veng ________________________________________
3. Fa-a siam Nu emaw Pa emaw an awm tawh loh chuan :
A laichin bul hnai la awm :
Hming __________________ Signature ___________________
Kum zat ________________ Pa _________________________
Khua/Veng ________________________________________
4. Fa-a siam ni _______________________________________
5. Hriatpuitute :
(1) Signature _____________________
Hming _______________________
(2) Signature _____________________
Hming _______________________
6. VCP Hming _________________________ Address _____________________
Signature ___________________________ Date ________________________

GLOSSARY
B
Ban Man : Inlaichinna tihtawp vanga chawi. Pu leh tu inkar thu. Tuin a
pu a ban chuan pu atana a ban man a puin a thing thei. Thil
dangah ban man a awm thei lo.
Buh - Bal : Buh-bal chuan Nupaa thawh chhuah dun engkim a huam.
C
Chhuatkil kai man : Mahni laichin bulhnai ni lo, mi dang In atanga pasal neiiin
a man tel tura In neitu hnena a pek, inthen pawha kir ve lo
tur.
Chi chhiah : Lal ram chhunga chikhura mi ten khang man, Lal hnena
pek.
E
Enkawltu : Naupang kaihruai tur mawhphurtu, Pa thihsan fate chuga
mawh latu.
Ensan : Khawtlangin chhiatni thatnia a buaipui duh loh.
F
Fanghmano Ei : Inneihna chungchanga mipa lamin hmeichhe lam hnena
sum an pek thin leh loh tur chi.
Falak : Fa, Pa bik hriat loh.
Fatlum : Fate zinga a naupang ber.
H
Hliampui : Na taka hliam
Hmeithai : Hmeichhia, pasal sun vang emaw, an inthen vang emaw,
thil dang vang emawa fa puitling emaw, puitling dang
emaw pawh te lova In hranga khawsa. Hmeichhia pasal nei
lo pawh mahnia khawsa chu Hmeithai a ni bawk.
Hnam ro : Pipute atanga thil neih chhawm zel, hnam tana thil hlu leh
pawimawh.
Hnatlang : Khawtlang tana tihluihnaa, hlawh nei lova thawhho.
I
Inkaichhuak : A tihihsantu laka , a Nupui inthenna leh inthen
thianghlimna.
In leh Lo : Chhungkuaa thil neih zawng zawng
Inru : Chhungte lamin sawiremna awm hmasa lova, innei tura
anmahni inberema, mipain hmeichhia a lak hi.
Insilna : Mi hrang ina thih avanga in eitu hnena sum pek.
Intuithlar : Pa leh fa emaw, Nu leh fa nihna emaw, U leh nau nihna
emaw thinurna avanga tichat.
K
Khawthar kai : Awm nghehna tura khua din, roreltute phalnaa mi
engemaw zat hmun khata awm thar.
Khawtlang Roreltute : Khawtlang roreltu tih chu Lal leh Upate an ni thin a, Lal
rorelna tihtawp a nih hnuah chuan Village Council/Court
Member te.
Khumpui : Chhungkuaa hotu ber Nu leh pa mutna.
Khumpui kai : Chhungkuaa hotu ber mutna khuma hmeichhia mutpui
beiseia khuma lan leh lawn tum. Khum atanga ban phaka
inchhunga man.
Kutthlak : Kut lawng emaw, hmanrua emaw hmanga mi dang vel
sawisa.
L
Laizawn : Hmeichhe pianpui hmeichhiate.
Lawi : Mo, a pasal Ina awm tura lut.
Lawi : Fanu pasal neih nia vantlang ei tura ran talh
Lungdawh : Mitthi hriatrengna tura kawtchhuahah emaw, hmun dang
remchangah emaw lung emaw, thil dang emaw remkhawm
leh hriatrengna lungphun.
Luhkhung : Insawiremna awm hmasalova nupui atana neih tuma
hmeichhe ina mipa lut
Lukhawng : Mi, thih hlauhawm khawp dinhmun emaw, thlabarna nasa
tak emaw atanga him taka lo awm leh, a pu (a nu pa)-in
emaw, laichin hnai tak dangin emaw, a thla a hualsak
avanga a thla hualsaktu chanvo.
M
Ma/Mak : Duh loh, hnawl, pasalin a nupui duh lova an in lama a
hawntir.
Makpa : Fanute/farnute pasal
Mutpui : Mipat hmeichhiatna hmanpui.inpawlna neihpui, ngai.
N
Naupuakpuan : Mantang chi khat, pasal nei u hmeichhiate ei thin.
Ni-Ar : man tang chi khat, pasal nei ni te ei thin.
Nuhrawn : Nu, a mah hringtu ni lo, a pa nupui.
Nu Thianghlim : Pasal sun, mi dang laka chetsualna nei lo, kaihchhuah loh.
Nuta : Hmeichhiate pianpui mipa.
P
Palai : Miin ama aiawh a mi dang be tura a tirh.
Palai Sa : Mo lawina ranpui talh tuma palai an pek thin sa.
Palal : Man tang chi khat, pa atana siam chawpte ei thin.
Palhuang : Ran khungna thinga hung.
Pami : Pate unau mipa
Pian leh Murna : Pianchhuahna bul.
Pianphunga Rual ban lo: Taksa peng dik loh vang emawa mi ang pha lo.
Phurhhlan : thil phurhna em leh hnam
Puandum/Pawndum : Inneihnaa chhawm tur puan, a dum leh a sena kutphah tiat
vela tial kara sin te tea a eng, a pawl, a hring etc.a tial;
Zawlkenpuan.
Pu Phir : Inneihna pusum ei tur pakhat aia tam siam.
Pum : Thir chherna in.
Pusachawn : Pu nih avanga tute lamin vawk an talha a bawp pakhat Pu
an pek.
Pusum : Man tang chi khat, pasal neitu Pu (a nu pa) emaw , a u nuta
emaw ten an ei thin.
R
Ramri Lungphun : Ram lehhnam inrinaa chhinchhiahna atana siamk, lungphun
emaw, thingphun emaw.
Ram theh : Khawtlang roreltuten lo neih tur ram an ruat.
Rem-Ar-Talh : Innei tur man pek hmaa inremna ar talh.
Ro luahtu : Thlahtu bul atanga ro neitu, thlah ziding dik tak ‘Pa’ ro
changtu.
Roreltu : Khawtlang roreltu, khaw hotu, thubuai hlabuai chingfel
tura ruat, dan kengkawhtu.
S
Sa : Chhungkaw mal biak thin. Pathian, sakaw thil hlan
dawngtu, Sakhaw thila chanvo neitu.
Sakkhua : Mizo pipute biak sa leh khuaa kaihkawp hming, ‘Sa’ chu
chhungkaw mal biak a ni a, ‘Khua’ chu khawtlang biak a
ni.
Salam : Lei chawina zinga tel ve, roreltute chanpual.
Saphun : Mi sa leh hnam tawmpui, hnam dang sa biak leh hnama
kai.
Sawn : Nupui/Pasal ni lo laka fa.
Sawnpai : Pasal ni lo laka nau pai.
Sawnthlak : Nupui ni lo hmeichhe dang nau paitir.
Sial : Inneihnaa piputen man bithliah nana an lo hman thin a ni.
Sukchin : Pipute huna lei chawina hniam ber hming.
Sum leh Pai : Tangka te, bungrua leh thil neih dangte.
T
Thembu : Puantahna hmanraw chikim.
Thian : Thihna avanga inthian thianghlim
Thingphun : Mitthi hriatrengna thing nung thei phun.
Thinhrik : Timna nei, lungten, duhlohna, iaina,
Thirdeng : Thirchher thiam, vantlang tana hlawh neia thirchher thin.
Thisen Pal : nau nei tawh emaw, chhiat tawh emaw.
Thlahual : Vanduaina tawk, thi lova damchhuakte chunga thlavang
hauh nana pute lamin an tute tana ran an talh thin.
Thlai chhiah : Ran thlarauvin mitthi thlarau a kalpui theihna tura ran talh.
Thumuhnu chawhchhuah: Thu ngaihthah tawh hnu, a pawi tur zawnga sawi thar.
T
Tambar :Tam laia ei tur, tam laia ei ral.
Tawmkailo : Upat vang emaw, painphung lam vang emawa rualban lo,
chawmhlawm ngai, kep ngai.
U
Uisathiam : Sa hnu chhui thiam Ui fing
Upa : Lal rorelpui.
V
Val Upa : Tlangval kaihruaitu, tlangval hovin hotua an neih, ro nei
thiam, mi tlawmngai.
Vantlang : Mipui
Vantlang Inkhawm : Khawtlang thatna tura Roreltuten In tin aiawh mipui
inkhawm an siam.
Z
Zawlkenpuan : Inneihnaa mo chhawm puan a dum leh a sena tial.
Zualko : Khaw chhungah emaw, hmun dangah emaw, khaw
thenawmah emaw, chhiatna lam thu pawimawh sawi tura
mi tirh.

Comments

Popular posts from this blog

MAITE KHUA - Vanlalhriata Pautu

        Maite khua Geographical location chu hetiang hi a ni. Maite khua hi Mizoram, Aizawl District chhunga awm niin, Aizawl aṭanga chhim chhak lam Mizoram laili taka awm a ni. Latitude 23 ° 30’ N leh Longtitude 93 ° E a awm a ni a. Altitude 400m vel a ni, Rainfall chu 2000mm – 2500mm niin, Maite ram hi Tropical Evergreen Forest & Semi Evergreen Forest a ni. Ṭawi Wildlife Sanctuary bulṭhut khawchhak lam a awm a ni. Kumtluanin, nipui lai tih loh chuan khua a vawt nuam ṭhin hle. April - August chhung hian ruahtui a tla tamin, khua pawh a lum deuh ṭhin.  Khaw awmdan (Temperature) chu Nipui lai in 20 ° - 33 ° C leh Thlasik ah 8 ° - 20 ° C a ni. Favang boruak a nuam hle a, a vawt lova hetih lai hian a lum huam huam lo  a ni.  Ṭawi Constituency ah awmin, Saitual Police Station, Saitual Sub-Division(Civil) leh Thingsulthliah Rural Development Block huam chhung ah a awm a, Power & Eclectricity chu Serchhip, Bukpui Transmi...

HOSPITAL RUNTHLAK TAK CHU!

Lalengzuala Pautu Maenga March 11, 2012  ·  HOSPITAL RUNTHLAK TAK CHU!!!... spital chhungah chuan a nunna thapa tlanluh rawk rawk a duh a ni. Mahse, kawngkhar vengtute chuan Hospital-a lut reng reng sum pe kim lova chhuah theih a nihloh thu hrilh in, chu tlangval pawh chu a Nu lachhuak tura Hospital chhunga luh an phal tlat lo!! A hmangaih a NU tan thingthia kutsuih meuha khawngaih dil in, mei alh sen zuai zuai leh khu dum ngun chhungah chuan luh dilin Damdawi In Gate vengtute chu tahawh ngawih ngawih mahse ngaihsak a hlawh silo! “Engati nge khawngaihna tlem tal pawh lantir lova, he dan nunrawng ber hi ka lakah in lekkawh tlat theih zawk ni!?” tiin Gate vengtute kianga thingthi hnawk chung chuan a tap zawih zawih a. Chu tlangval chuan Hospital Gate vengtute hnenah chuan cheng sing nga an pek tawh thu leh a bak cheng singkhat nen chuan khawi hmunah mah an tlanbo loh tur thu sawi lawm lawm mahse ngaihsak a hlawh silo. “Ni hnih hnu ah chuan Hospit...

EI LEH BARA INTODELH, MAITE KHUA

A pian chhuah dan leh a luah hmasatute: Mizoram thingtlang khua kan tih zingah hian Maite khua tluka ei leh bara intodelh hi awm chuangin ka ring lo. Ram buai laia an tuar dan leh khaw khawm dan pangngai ni lo, inkahna avanga sipai thinrimin an khua leh an thil neih zawng zawng halfaisak kelh a, hak thlak pakhat te mah nei lova, khaw pahnih kalkana an hruaikhawm an ni tih hretu chuan hetia an intodelh leh thei mai hi mak ti lo fa an awm lovang. Maite khua hi Kum 1720 – 1730 vela Lusei hoten Tiau lui an rawn kan lai a, an hmaa thlang lo tla hmasa Hmar (Hman lai chuan Hmarh an ti) ho khuate zinga pakhat a ni.  Biate leh a chheh velah khian eng emaw ti chhung chu an khawsa kual phawt a. Chumi hnuah ho khat chu Lalmanganu hovin Maite-ah hian an rawn tla thla a. Tun thleng hian an sul hnu hmuh tur a la awm a. ‘Lalmanganu Lawm rawih ni’ tih pawh Maite an awm lai a mi hi a ni. Maite khua hi khaw taimaa sawi reng thin an ni a. Ei leh barah pawh Mizoram khuaah hian anni aia intodelh an awm ...